رویداد ۲۴ نوشت: روز جمعه، رهبران عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه توافق دفاعی جدیدی را امضا کردند که در آن آمده است: «هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حملهای علیه همه آنها تلقی خواهد شد.»
این توافق ایران را دشمن معرفی نمیکند و نباید آن را پیشاپیش یک اتحاد ضدایرانی دانست؛ اما پیام مهمی برای تهران دارد.
چرا این پیمان در این مقطع امضا شد؟
زمان امضای این توافق اتفاقی نیست. سه عامل اصلی دلیل «چرا اکنون؟» را توضیح میدهد.
این توافق که به نام شهر محل امضا، «توافق دفاعی مشترک مکه» نام گرفته، در شرایطی امضا شده که جنگ ایران تهدید به ازسرگیری دارد، حملات حوثیها از یمن دوباره آغاز شده و کشورهای خلیج فارس پس از حملات گسترده پهپادی و موشکی ایران، درباره نقش آمریکا بهعنوان تأمینکننده امنیت منطقه دچار تردید شدهاند.
عربستان در این توافق، وزنهای در برابر ایران میبیند و پاکستان نیز در برابر هند. اما برای آنکارا، اضافه شدن یک قدرت اقتصادی بزرگ و یک کشور دارای توان هستهای، بازدارندگی ترکیه را در برابر اسرائیل افزایش میدهد؛ کشوری که رهبرانش در ماههای اخیر بیشتر از دشمنی و احتمال درگیری با ترکیه سخن گفتهاند.
تحلیلگران میگویند این توافق تلاشی از سوی سه کشور برای بازتنظیم جایگاه خود پس از بحران جنگ ایران است.
آیا پیمان مکه قابل مقایسه با ماده ۵ ناتو است؟
یکی از نخستین واکنشها پس از اعلام توافق، مقایسه آن با ماده ۵ پیمان ناتو بود؛ بندی که حمله به یک عضو را حمله به همه اعضا تلقی میکند.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفت توافق دفاعی مشترک مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان از نظر فنی مشابه ماده ۵ ناتو درباره دفاع جمعی است و هدف آن کمک به ثبات پایدار منطقهای است.
او درباره فلسفه ماده ۵ ناتو گفت: بازدارندگی اصلی ناتو دفاعی است و پیام آن این است: اگر به من حمله کنید، من قدرت نظامی یک اتحاد بزرگ را در اختیار دارم.
با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند مقایسه مستقیم این دو پیمان دقیق نیست.
از سوی دیگر عربستان پیش از این نیز یک توافق دفاع متقابل با پاکستان از سپتامبر ۲۰۲۵ و یک توافق امنیتی با شش کشور شورای همکاری خلیج فارس از سال ۲۰۰۰ داشته است.
در عمل، هیچکدام از این توافقها به واکنشی مشابه ماده ۵ پیمان ناتو (حمله به یکی، حمله به همه) منجر نشدهاند.
تضمین ناتو بر پایه یک سازمان دائمی، ساختار فرماندهی یکپارچه، هفت دهه تجربه عملیاتی و یک چتر هستهای ضمنی قرار دارد.
پیمان مکه هیچکدام از این ویژگیها را ندارد.
این توافق بر منطق دفاع مشروع منشور سازمان ملل تکیه دارد، محدوده جغرافیایی و شرایط واکنش را دقیق مشخص نکرده و به هر عضو اختیار میدهد که درباره نوع یا حتی اصل واکنش تصمیم بگیرد.
با این حال کانوال سیبال، دیپلمات پیشین هند و وزیر خارجه سابق این کشور، در تحلیل خود تاکید کرده که نباید پیمان را کماهمیت جلوه داد.
او در یادداشتی در یک نشریه هندی در واکنش به تحلیلهایی که این توافق را صرفاً نمادین یا عادی میدانند، میپرسد: «به جز ناتو، کدام پیمان دفاعی چنین بندی دارد؟»
سیبال استدلال میکند که حتی ماده ۵ ناتو نیز الزاماً به معنای واکنش نظامی خودکار اعضا در صورت حمله به یکی از اعضا نیست؛ بنابراین از نظر او، مفاد پیمان سهجانبه مکه قابل توجه است.
او این توافق را با پیمان دوستی هند و شوروی مقایسه کرده و معتقد است ماده ۹ آن پیمان به اندازه توافق جدید مکه صریح نبود؛ بنابراین از نگاه او، نمیتوان این پیمان را صرفاً با ادبیات دیپلماتیک کلیشهای کماهمیت جلوه داد.
واکنش تهران به توافق چه بود؟
امضای توافق دفاعی مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در روز جمعه، واکنشهای متفاوتی را در ایران برانگیخته است.
برخی ناظران ایرانی خواستار افزایش همکاری میان کشورهای مسلمان در پی این توافق شدهاند و حتی پیشنهاد ایجاد یک ائتلاف منطقهای علیه اسرائیل را مطرح کردهاند.
اما بسیاری دیگر در ایران معتقدند این اتحاد در نهایت ایران را نیز هدف قرار میدهد؛ بهویژه آنکه این توافق در شرایطی شکل گرفته که جنگ اخیر باعث شد ایران به عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس حمله کند و تهران این حملات را واکنشی به حملات آمریکا از پایگاههای منطقهای خود عنوان کرده بود.
جنگ میان ایران و آمریکا به سرعت به لبنان گسترش یافت و اکنون به نظر میرسد به یمن و تنگه بابالمندب نیز کشیده شده است.
نخستین واکنش رسمی ایران به توافق مکه از سوی ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران مطرح شد.
او در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که تکیه بر توافقهای خارجی «برای ریاض راه نجات امنیتی ایجاد نخواهد کرد».
