به گزارش گروه استانهای خبرگزاری دانشجو، برای خانوارهایی که به استفاده از انرژی خورشیدی فکر میکنند، پرسش اصلی این است که نصب یک سامانه خورشیدی چه میزان سرمایه اولیه میخواهد و آیا درآمد یا صرفهجویی حاصل از آن میتواند این هزینه را از نظر اقتصادی توجیه کند؟
پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به هدف خانوار از نصب سامانه خورشیدی بستگی دارد. برخی خانوارها میخواهند بخشی از برق مصرفی روزانه خود را از پنلهای خورشیدی تأمین کنند که برای استفاده از برق در شب یا زمان قطعی شبکه، سامانه را به باتری و تجهیزات ذخیرهسازی مجهز کنند. در مقابل، برخی دیگر با هدف سرمایهگذاری، نیروگاهی کوچک و متصل به شبکه احداث میکنند و برق تولیدی خود را به فروش میرسانند. هزینه اولیه و مدل اقتصادی هر یک از این گزینهها با دیگری متفاوت است.
استفاده از سامانه خورشیدی همراه با باتری، بهویژه برای خانوارهایی که به دنبال تأمین برق پشتیبان یا کاهش وابستگی به شبکه هستند، به سرمایه اولیه بیشتری نیاز دارد. در مقابل، نیروگاه خورشیدی متصل به شبکه که با هدف فروش برق احداث میشود، نیازی به باتری ندارد و میتواند با اتکا به تسهیلات و درآمد حاصل از فروش برق، به یک سرمایهگذاری بلندمدت تبدیل شود.
در این قسمت از گزارش، تمرکز اصلی بر نیروگاههای خورشیدی کوچکمقیاس خانگی متصل به شبکه است؛ با این حال، برای روشن شدن تفاوت هزینهها، هزینه اضافهشدن باتری و ذخیرهساز نیز بررسی میشود.
نیروگاههای خورشیدی کوچکمقیاس خانگی که با ظرفیتهای ۵ و ۱۰ کیلووات احداث میشوند. در سامانههای متصل به شبکه، برق تولیدی بر اساس نوع قرارداد به شبکه تزریق و فروخته میشود. با این حال، این سامانهها در صورت نداشتن باتری، امکان ذخیره برق برای مصرف شبانه یا استفاده در زمان قطع شبکه را ندارند؛ زیرا تولید پنلها به میزان تابش خورشید وابسته است و در شب متوقف میشود.
هزینه باتری و ذخیرهساز
اگر هدف خانوار صرفاً احداث نیروگاه متصل به شبکه و فروش برق باشد، معمولاً نیازی به باتری نیست. اما اگر خانوار بخواهد بخشی از برق تولیدشده در روز را برای مصرف شبانه ذخیره کند یا هنگام قطع شبکه برق پشتیبان داشته باشد، باید باتری و تجهیزات مرتبط با ذخیرهسازی و برق اضطراری را نیز به سامانه اضافه کند؛ تجهیزاتی که هزینه اولیه را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهند.
محسن طرزطلب، رئیس سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا)، در اینباره گفته است: «اگر امکان ذخیرهسازی انرژی برای استفاده در شب نیز مدنظر باشد، هزینه نهایی این سیستم به حدود ۶۵۰ تا ۷۰۰ میلیون تومان میرسد.»
البته این ارقام تقریبی هستند و با توجه به نوع و ظرفیت باتری، کیفیت تجهیزات و شرایط بازار میتوانند تغییر کنند. برای مقایسه، ساتبا در تیر ۱۴۰۵ هزینه احداث یک نیروگاه خورشیدی خانگی ۵ کیلوواتی متصل به شبکه و بدون ذخیرهساز را حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان اعلام کرده است.
با این حال، اگر هدف از احداث نیروگاه خورشیدی فروش برق به شبکه باشد، محاسبات اقتصادی متفاوت میشود و تسهیلات میتواند بخشی از هزینه اولیه را پوشش دهد. تسهیلات نیروگاه خورشیدی خانگی به گفته قاسمینژاد، تسهیلات احداث نیروگاههای کوچکمقیاس بهصورت مستقیم در اختیار متقاضیان قرار نمیگیرد و فرایند دریافت آن از طریق پلتفرمهای مورد تأیید حوزه انرژیهای تجدیدپذیر انجام میشود. متقاضیان میتوانند از طریق این پلتفرمها درخواست خود را ثبت کنند، شرایط دریافت تسهیلات و خدمات مجموعههای مختلف را بررسی کنند و در نهایت گزینه مناسب را انتخاب کنند. فهرست پلتفرمهای مورد تأیید نیز از طریق وبسایت ساتبا و بخش مربوط به نیروگاههای کوچکمقیاس در دسترس متقاضیان قرار دارد.
در حال حاضر حدود ۲۰ پلتفرم در این حوزه شناسایی و ارزیابی شدهاند. به این ترتیب، خانوارها برای احداث نیروگاه و پیگیری دریافت تسهیلات محدود به یک شرکت خاص نیستند و میتوانند شرایط چند مجموعه را با یکدیگر مقایسه کنند. متقاضیان برای مشاهده فهرست این مجموعهها میتوانند به بخش «میز خدمت» وبسایت ساتبا و سامانه مربوط به نیروگاههای کوچکمقیاس مراجعه کنند.
بر اساس اعلام ساتبا، سقف تسهیلات برای متقاضیان واجد شرایط تا ۴۰۰ میلیون تومان است. نرخ سود این تسهیلات حدود ۱۴ درصد و دوره بازپرداخت آن ۶۰ ماه اعلام شده و برای بازپرداخت نیز دوره تنفس دوماهه در نظر گرفته شده است.
البته ۴۰۰ میلیون تومان سقف این تسهیلات است و مبلغی که در نهایت به هر متقاضی پرداخت میشود، میتواند بر اساس شرایط متقاضی و ضوابط بانکی متفاوت باشد. با این حال، این تسهیلات میتواند بخش قابلتوجهی از هزینه احداث یک نیروگاه خورشیدی کوچکمقیاس را پوشش دهد و میزان سرمایهای را که خانوار باید در ابتدای کار از منابع شخصی خود تأمین کند، کاهش دهد. نظارت بر پلتفرمهای مورد تأییدی
یکی از نگرانیهای متقاضیان، اعتبار شرکتها و پلتفرمهایی است که فرایند احداث نیروگاه و دریافت تسهیلات را برعهده میگیرند. قاسمینژاد در اینباره توضیح داد که پلتفرمها پیش از قرار گرفتن در فهرست مجموعههای مورد تأیید، ارزیابی میشوند و مواردی مانند توان مالی، تضامین، صلاحیت شرکت و توانایی آن در اجرای تعهدات مورد بررسی قرار میگیرد.
بر این اساس، هر شرکت خصوصی صرفاً با اعلام آمادگی نمیتواند وارد این فرایند شود. مجموعههایی که از طریق سازوکارهای رسمی معرفی میشوند، باید شرایط و صلاحیتهای مورد نظر را داشته باشند و برای تضمین اجرای تعهدات خود، تضامین لازم را نیز ارائه کنند.
این تضامین با هدف حفظ حقوق متقاضیان دریافت میشود تا اگر یک شرکت در ادامه فعالیت خود به تعهداتش عمل نکند یا مرتکب تخلف شود، امکان پیگیری و برخورد با آن وجود داشته باشد. حذف شرکت از فهرست مجموعههای مورد تأیید و استفاده از تضامین دریافتشده، از جمله سازوکارهایی است که در چنین شرایطی میتواند برای حمایت از حقوق متقاضیان به کار گرفته شود.
قاسمینژاد همچنین تأکید کرد که پلتفرمها نمیتوانند شرایط تسهیلات را به دلخواه خود تغییر دهند یا درصدی به نرخ آن اضافه کنند. نقش اصلی این پلتفرمها، کارسازی تسهیلات و تسهیل فرایند احداث نیروگاه برای متقاضیان نیروگاههای کوچکمقیاس و خانگی است.
مسیرهای فروش برق نیروگاههای کوچک
در حال حاضر، یکی از مسیرهای اصلی درآمدی نیروگاههای کوچکمقیاس و خانگی، فروش برق در قالب قراردادهای خرید تضمینی است. در این مدل، صاحب نیروگاه برق تولیدی خود را به شبکه میفروشد و متناسب با میزان برق تحویلی و شرایط قرارداد، درآمد دریافت میکند.
در کنار خرید تضمینی، استفاده از ظرفیت بورس انرژی و بهویژه «تابلوی سبز» نیز بهعنوان مسیر دیگری برای فروش برق نیروگاههای کوچک مورد توجه قرار گرفته است؛ مسیری که میتواند گزینههای بیشتری برای فروش برق در اختیار صاحبان این نیروگاهها قرار دهد.
قاسمینژاد در گفتوگو با خبرگزاری دانشجو توضیح داد که نیروگاههای بسیار کوچک بهتنهایی امکان حضور مؤثر در بازار برق و بورس انرژی را ندارند. از سوی دیگر، مدیریت، پایش و رؤیتپذیری تکتک این نیروگاهها در شبکه نیز به زیرساختهای فنی مشخصی نیاز دارد. به همین دلیل، استفاده از «تجمیعکنندههای برق تجدیدپذیر» بهعنوان راهکاری برای تجمیع ظرفیت چند نیروگاه کوچک و حضور آنها در بازار برق مطرح شده است.
نقش تجمیعکنندههای برق تجدیدپذیر
تجمیعکنندهها میتوانند ظرفیت چند نیروگاه کوچک را با یکدیگر تجمیع کنند و مجموع برق تولیدی آنها را بهصورت یک مجموعه وارد بازار کنند. برای مثال، چند نیروگاه خانگی ۵ کیلوواتی میتوانند در کنار نیروگاههای ۱۰۰ و ۵۰۰ کیلوواتی قرار گیرند تا مجموع ظرفیت آنها به حد لازم برای حضور در بازار برسد.
قاسمینژاد در توضیح این سازوکار، ظرفیتی در حدود یک مگاوات را بهعنوان نمونه مطرح کرد. پس از رسیدن ظرفیت تجمیعشده به این سطح، امکان عرضه برق تولیدی نیروگاهها از طریق تابلوی سبز بورس انرژی فراهم میشود.
به این ترتیب، یک نیروگاه خانگی که بهتنهایی امکان ورود به بورس انرژی را ندارد، میتواند از طریق یک تجمیعکننده برق تولیدی خود را در این بازار به فروش برساند. این سازوکار از یک سو گزینههای بیشتری برای فروش برق در اختیار صاحبان نیروگاههای کوچک قرار میدهد و از سوی دیگر میتواند بخشی از بار خرید تضمینی برق را از دوش دولت بردارد.
در مورد تجمیعکنندهها نیز موضوع تضامین اهمیت دارد. از آنجا که این شرکتها مسئول تجمیع برق نیروگاههای مختلف و عرضه آن در بازار هستند، باید سازوکاری برای حفظ حقوق صاحبان نیروگاهها وجود داشته باشد. به گفته قاسمینژاد، از این شرکتها نیز تضامین لازم دریافت میشود تا در پرداخت مطالبات صاحبان نیروگاهها یا اجرای تعهدات خود با مشکل مواجه نشوند و فعالیت آنها در چارچوب ضوابط مشخص انجام شود.
توجیه اقتصادی و بازگشت سرمایه
یکی از مهمترین عوامل برای خانواری که به احداث نیروگاه خورشیدی به چشم سرمایهگذاری نگاه میکند، دوره بازگشت سرمایه است.
برآوردهای مطرحشده در این زمینه یکسان نیست. پیشتر دوره بازگشت سرمایه یک نیروگاه خورشیدی خانگی ۵ کیلوواتی حدود چهار و نیم تا پنج سال اعلام شده بود.
قاسمینژاد نیز گفته است اگر امکان فروش برق این نیروگاهها در بورس انرژی و تابلوی سبز توسعه پیدا کند و درآمد حاصل از فروش برق افزایش یابد، دوره بازگشت سرمایه میتواند حتی به حدود سه سال کاهش پیدا کند.
با این حال، این ارقام را نمیتوان بهعنوان دوره بازگشت سرمایه قطعی برای همه متقاضیان در نظر گرفت. برای محاسبه واقعی بازگشت سرمایه باید هزینه احداث نیروگاه با درآمد خالص سالانه آن مقایسه شود؛ درآمدی که به میزان برق تولیدشده، نرخ فروش برق و هزینههای نگهداری بستگی دارد.
نحوه تأمین سرمایه نیز در این محاسبه اهمیت دارد. استفاده از تسهیلات میتواند میزان سرمایهای را که خانوار در ابتدای کار از منابع شخصی خود تأمین میکند کاهش دهد، اما دریافت وام به معنای کاهش هزینه واقعی سرمایهگذاری نیست؛ زیرا اصل تسهیلات و سود آن باید در دوره بازپرداخت پرداخت شود.
بنابراین دورههای سه تا پنجساله مطرحشده را باید برآوردهایی وابسته به شرایط تولید و فروش برق دانست، نه بازدهی تضمینشده برای همه نیروگاههای خانگی. هزینه اولیه احداث، میزان تابش و تولید واقعی نیروگاه، نرخ فروش برق، هزینه نگهداری و شرایط تأمین مالی همگی بر زمان واقعی بازگشت سرمایه اثر میگذارند.
