بند امیر فارس
بند امیر یا بند عضدی روی رودخانه کر در استان فارس، از مهمترین سازههای تاریخی مدیریت آب در این منطقه است. این بند به دوره آلبویه و حکومت عضدالدوله دیلمی بازمیگردد و ساخت آن به سال ۳۵۶ هجری قمری، برابر با حدود ۹۷۵ میلادی، نسبت داده شده است. هدف اصلی آن بالاآوردن سطح آب رودخانه و ایجاد امکان ذخیره، انحراف و انتقال آب برای آبیاری اراضی کشاورزی بود. بهگفته محمد حسنلی، بند امیر نمونهای مهم از پیوند همزمان سدسازی، انتقال آب، آبیاری و ارتباطات در مهندسی آب ایران پس از دوره ساسانی است که همچنان سرپاست و کارکرد انحراف و تقسیم آب را دارد.
بند شادروان خوزستان
بند شادروان یا بند قیصر در شوشتر، یکی از برجستهترین نمونههای مهندسی آب دوره ساسانی است که روی رودخانه کارون ساخته شد. این سازه در اصل ترکیبی از بند و پل بود؛ یعنی ضمن ایجاد امکان عبور از رودخانه، با بالا آوردن و تنظیم سطح آب، در هدایت آب به شبکه آبیاری منطقه نقش داشت. ساخت آن به دوره شاپور اول ساسانی و پس از پیروزی او بر والرین، امپراتور روم، نسبت داده میشود. پژوهشگر حوزه آب درباره بند شادروان (بند قیصر) در اینباره میگوید: «این سازه که در شاهنامه فردوسی مورد اشاره قرار گرفته، هم بند بوده و از طغیان رودخانه جلوگیری میکرده و هم بهعنوان پل مورد استفاده قرار میگرفته است.»
مجموعه سازههای آبی سیراف بوشهر
مجموعه سازههای آبی سیراف در بندر تاریخی سیراف در استان بوشهر، نمونهای متفاوت از سازگاری مهندسی با اقلیم گرم و کمآب جنوب ایران است. این مجموعه در محدودههایی مانند دره لیر، شامل آبگیرهای صخرهای، آبانبارها، چاهها، نهرها، سدها و بندهایی بوده که برای جمعآوری، ذخیره و هدایت آب باران و روانابهای فصلی بهکار میرفتهاند. محمد حسنلی با اشاره به اینکه سازههای آبی سیراف به دوره ساسانی تعلق دارد، میافزاید: «در ابتدا محققان تصور میکردند برخی از این سازهها قبر هستند، اما پس از وقوع زلزله بزرگ در بندر سیراف، مشخص شد که این سازهها در اصل برای جمعآوری آب ساخته شدهاند.»
