با اين حال، آنچه همچنان محل پرسش است، فاصله ميان روايت رسمي با واقعيت هاي ميداني، نبود گزارش هاي شفاف از نتايج محيط زيستي، سرنوشت سكونتگاه هاي غيررسمي، نحوه مديريت منابع آب و ميزان مشاركت متخصصان و شهروندان در چنين طرح هايي است؛ ابهاماتي كه باعث مي شود ادعاي آغاز «شبكه سبز-آبي تهران» بيش از آنكه يك دستاورد تثبيت شده باشد، وعده اي باشد كه نيازمند ارزيابي مستقل و مستمر است.در همين راستا، عبدالمطهر محمدخاني سخنگوي شهرداري تهران مدعي شد كه نگاه به روددره ها از يك رويكرد صرفاً عمراني و هدايت آب به زيرزمين، به نگاهي محيط زيستي، شهرسازانه و مبتني بر ارتقاي كيفيت زندگي شهروندان تغيير كرده است. اين ادعا در حالي مطرح مي شود كه كارشناسان حوزه محيط زيست سال هاست تأكيد مي كنند تغيير رويكرد تنها با تغيير ادبيات محقق نمي شود و آنچه اهميت دارد، ارايه داده هاي علمي درباره كيفيت آب، تنوع زيستي، وضعيت گونه هاي گياهي و جانوري، ميزان نفوذپذيري بستر، كاهش خطر سيلاب و آثار بلندمدت پروژه هاست؛ موضوعاتي كه در روايت رسمي كمتر به آنها پرداخته شده است.
بزرگ ترين پروژه محيط زيستي؛ بر چه اساسي؟
محمدخاني در گفت وگو با باشگاه خبرنگاران جوان، پروژه فرحزاد را «مهم ترين پروژه محيط زيستي مديريت شهري» توصيف كرد و گفت: اين پروژه تنها يك عمليات عمراني نيست، بلكه مجموعه اي از اقدامات كالبدي، محيط زيستي و اجتماعي را در بر مي گيرد.او همچنين توضيح داد: آزادسازي اراضي، رفع معارضين، پاكسازي نخاله ها، ساماندهي آسيب هاي اجتماعي، احياي پوشش گياهي، ايجاد شبكه آبياري، احداث مسيرهاي پياده و دوچرخه، ايجاد اكوپارك و توسعه فضاهاي عمومي از مهم ترين اقدامات اين پروژه بوده است.اگرچه مجموعه اين اقدامات مي تواند كيفيت فضاي شهري را بهبود دهد، اما همچنان اين پرسش مطرح است كه سهم واقعي اقدامات اكولوژيك در مقايسه با مداخلات عمراني چه ميزان بوده است. احداث پياده راه، پل، مبلمان شهري و اكوپارك لزوماً به معناي احياي يك روددره نيست و در بسياري از نمونه هاي جهاني، تأكيد اصلي بر بازگرداندن فرآيندهاي طبيعي به رودخانه هاست، نه افزايش مداخلات كالبدي.
فازهاي پروژه
توسعه فضاي عمومي يا توسعه مداخلات؟
سخنگوي شهرداري تهران اعلام كرد: فاز نخست اين پروژه در محدوده اي بيش از ۵۰ هكتار به بهره برداري رسيده و عمليات اجرايي فاز دوم نيز در وسعت ۷۱ هكتار در مراحل پاياني قرار دارد و پيش بيني مي شود تا پاييز امسال افتتاح شود.اين اعداد نشان دهنده گستردگي پروژه هستند، اما آنچه هنوز روشن نيست، ميزان تأثير اين وسعت بر احياي عملكرد طبيعي روددره است. تاكنون گزارشي عمومي درباره ارزيابي اثرات محيط زيستي پروژه، ميزان كاهش آلودگي، بهبود كيفيت آب يا بازگشت گونه هاي بومي منتشر نشده و همين مساله، امكان قضاوت دقيق درباره موفقيت پروژه را محدود مي كند.
پايان يك معضل يا آغاز چالش هاي تازه؟
محمدخاني با اشاره به سابقه اين پروژه گفت: اين پروژه بر اساس مصوبه شوراي تأمين استانداري تهران از سال ۱۳۹۳ در دستور كار قرار داشت و پس از حدود ۱۰ سال پيگيري مستمر، معارضان غيرمجاز آن آزادسازي شدند.او تأكيد كرد: فرحزاد صرفاً بهسازي يك روددره نبود؛ بلكه همزمان ابعاد اجتماعي، كالبدي، محيط زيستي و شهرسازي را در بر مي گرفت.همچنين افزود: در نخستين گام هزاران تن نخاله، زباله و پسماند از بستر روددره خارج شد. همزمان ساماندهي آسيب هاي اجتماعي و جمع آوري معتادان متجاهر با همكاري دستگاه هاي مختلف انجام شد تا امنيت به اين محدوده بازگردد.پاكسازي محيط و كاهش آسيب هاي اجتماعي بدون ترديد اقدامي مثبت است، اما تجربه بسياري از پروژه هاي شهري نشان داده كه انتقال آسيب هاي اجتماعي از يك نقطه به نقطه ديگر، به معناي حل مساله نيست. در اين گزارش نيز توضيحي درباره برنامه هاي بلندمدت حمايت اجتماعي، توانمندسازي يا جلوگيري از بازگشت آسيب ها ارايه نشده است.
احياي اكولوژيك يا زيباسازي شهري؟
سخنگوي شهرداري تهران درباره ادامه پروژه گفت: در ادامه نيز عمليات احياي اكولوژيك شامل اصلاح مسير جريان آب، كاشت گونه هاي بومي، ايجاد شبكه آبياري، تثبيت ديواره ها، احداث مسيرهاي پياده و دوچرخه، پل هاي ارتباطي، فضاهاي مكث و اكوپارك اجرا شد تا فرحزاد به جاي يك پروژه صرفاً عمراني، به فضايي زنده براي شهروندان تبديل شود.در اين ميان، يكي از مهم ترين پرسش ها اين است كه آيا تثبيت ديواره ها، ايجاد مسيرهاي گسترده گردشگري و افزايش سازه هاي شهري با اصول احياي اكولوژيك كاملاً همخواني دارد يا خير. در بسياري از پروژه هاي احياي رودخانه در جهان، كاهش مداخلات سخت افزاري و بازگرداندن رودخانه به وضعيت طبيعي، اولويت اصلي است؛ در حالي كه در پروژه فرحزاد، بخش قابل توجهي از اقدامات معرفي شده ماهيتي عمراني و خدماتي دارند.سخنگوي شهرداري تهران تأكيد كرد: احياي فرحزاد يك پروژه مقطعي نيست و در بخش هايي از بالادست كه همچنان با سكونتگاه هاي غيررسمي و ساخت وسازهاي خارج از ضابطه مواجه هستند، فرآيند بازآفريني شهري ادامه خواهد داشت.او همچنين درباره اقدامات جديد گفت: در تازه ترين اقدامات، مسير رودخانه در حدفاصل پل سنگي تا بوستان نهج البلاغه بهسازي شده است. اين عمليات شامل احداث پياده راه هاي سنگفرش در دو سوي رودخانه، بهسازي پوشش گياهي، احداث پل روگذر بر روي بزرگراه نيايش، جانمايي سه پل چوبي روي رودخانه و نصب مبلمان و نيمكت هاي چوبي در مسير پياده راه است.به گفته محمدخاني، با افتتاح فاز دوم روددره فرحزاد و اتصال آن به بوستان نهج البلاغه، طول مسيرهاي پيوسته طبيعت گردي و پياده راهي تهران به ۴۷ كيلومتر رسيده و پيش بيني مي شود اين شبكه تا پايان سال به بيش از ۱۰۰ كيلومتر افزايش يابد.
اسلام آباد؛ بازآفريني يا جابه جايي مديريت شده؟
محمدخاني در بخش ديگري از سخنان خود به پروژه «حياط تهران» در محله اسلام آباد اشاره كرده و گفت: اين پروژه يكي از شاخص ترين طرح هاي بازآفريني شهري كشور است كه با رويكرد «كليد به كليد» اجرا مي شود؛ به اين معنا كه ابتدا واحدهاي جديد ساخته و سپس به ساكنان واجد شرايط واگذار مي شود تا بدون جابه جايي اجباري و با حفظ كرامت اجتماعي، از سكونتگاه هاي غيررسمي به واحدهاي استاندارد منتقل شوند.او افزود: در اسلام آباد حدود ۷۸۰ پارسل و نزديك به هزار خانوار وجود دارد. براي اجراي اين طرح، احداث حدود هزار و ۲۰۰ واحد مسكوني پيش بيني شده و هم اكنون نيز ساخت بيش از هزار و ۳۰۰ واحد در قالب پروژه«حياط تهران » در دستور كار قرار دارد.
سخنگوي شهرداري تهران همچنين گفت: بخش عمده اين واحدها به ساكنان همين محدوده اختصاص مي يابد و پس از واگذاري، املاك قبلي در اختيار شهرداري قرار مي گيرد تا آزادسازي اراضي، ايجاد فضاهاي عمومي و ساماندهي محله تكميل شود.محمدخاني تأكيد كرد: در اسلام آباد به دنبال ايجاد يك محله الگو هستيم؛ محله اي كه علاوه بر واحدهاي مسكوني، سرانه هاي خدماتي، آموزشي، فرهنگي، ورزشي، فضاي سبز و معابر استاندارد در آن پيش بيني شده و بيش از ۸۶ درصد محدوده به فضاي سبز و خدمات عمومي اختصاص خواهد يافت.با وجود اين وعده ها، تجربه بازآفريني شهري در بسياري از شهرها نشان مي دهد موفقيت چنين طرح هايي تنها با ساخت واحدهاي جديد سنجيده نمي شود و حفظ شبكه هاي اجتماعي، رضايت ساكنان، شفافيت در فرآيند واگذاري و تأمين خدمات عمومي نيز معيارهاي اصلي ارزيابي هستند.
چشم انداز شبكه سبز-آبي؛ هدفي بلندپروازانه
محمدخاني در پايان با اشاره به برنامه هاي شهرداري براي ساير روددره ها گفت: روددره هاي كن، دركه، دربند، دارآباد، ولنجك، گلابدره و ساير روددره هاي تهران نيز متناسب با شرايط طبيعي و كالبدي خود در برنامه هاي مديريت شهري قرار دارند.او افزود: امروز در دنيا مديريت رودخانه هاي شهري از كاناليزه كردن آب به سمت راهكارهاي مبتني بر طبيعت حركت كرده است و تهران نيز همين رويكرد را دنبال مي كند؛ رويكردي كه بر احياي بسترهاي طبيعي، افزايش نفوذپذيري سطوح، حفظ پوشش گياهي و بازگرداندن آب به چرخه طبيعي تأكيد دارد.سخنگوي شهرداري تهران اظهار كرد: چشم انداز مديريت شهري اين است كه روددره هاي تهران به ستون فقرات شبكه سبز-آبي پايتخت تبديل شوند؛ شبكه اي كه علاوه بر مديريت روان آب ها و كاهش خطر سيلاب، در ارتقاي كيفيت محيط شهري، توسعه گردشگري، بهبود كيفيت هوا، افزايش سرانه فضاي سبز و سازگاري تهران با تغييرات اقليمي نقش آفرين باشد. پروژه فرحزاد آغاز اين مسير است و اميدواريم به تدريج ساير روددره هاي تهران نيز به سرمايه اي ماندگار براي نسل هاي آينده تبديل شوند.
اما تحقق چنين چشم اندازي، بيش از هر چيز نيازمند انتشار گزارش هاي شفاف، ارزيابي هاي مستقل، مشاركت دانشگاه ها و متخصصان محيط زيست و ارايه شاخص هاي قابل سنجش است. در غير اين صورت، پروژه هايي مانند فرحزاد هرچند مي توانند چهره اي تازه به بخشي از شهر بدهند، اما تا زماني كه آثار واقعي آنها بر احياي اكوسيستم هاي طبيعي اثبات نشود، همچنان با پرسش هايي جدي درباره ميزان موفقيت و پايداري خود روبرو خواهند بود.
