تحولات اخير منطقه نشان مي دهد كشورهاي خليج فارس و بازيگران موثر خاورميانه در حال بازتعريف مناسبات امنيتي خود هستند. در اين ميان، مذاكرات ايران و عمان درباره مديريت تردد دريايي در تنگه هرمز و امضاي پيمان نظامي ميان عربستان، تركيه و پاكستان، دو تحول مهم به شمار مي روند كه هر يك بخشي از نگراني هاي امنيتي منطقه را بازتاب مي دهند.
مذاكرات تهران و مسقط، بنا بر ارزيابي هاي مطرح شده، همچنان در جريان است و طولاني شدن آن به پيچيدگي هاي فني و جغرافيايي تنگه هرمز بازمي گردد. تفاوت عمق آب در بخش شمالي و جنوبي تنگه موجب شده است كشتي هاي بزرگ با آبخور بالا عمدتاً از مسيرهاي واقع در بخش شمالي عبور كنند. از اين رو، دو كشور در تلاش هستند با تفكيك مسير تردد كشتي هاي كوچك و بزرگ، چارچوبي براي مديريت امنيت، تردد و عوارض عبور ايجاد كنند. اهميت اين مذاكرات در آن است كه مي تواند بدون دخالت قدرت هاي فرامنطقه اي و بر پايه تفاهم مستقيم كشورهاي ساحلي به نتيجه برسد.
در سوي ديگر، پيمان امنيتي ميان عربستان، تركيه و پاكستان را مي توان واكنشي به كاهش اعتماد رياض به چتر امنيتي امريكا دانست. عربستان با اتكا به توان نظامي پاكستان و ظرفيت هاي دفاعي تركيه، در پي ايجاد ساز وكاري جايگزين براي تأمين امنيت خود است، با اين حال، محدوديت هاي سياسي و نظامي اعضاي پيمان، كارآمدي آن را با پرسش مواجه مي كند. تركيه به دليل عضويت در ناتو براي هرگونه مداخله نظامي محدوديت هايي دارد و پاكستان نيز الزاماً در منازعات منطقه اي عربستان مشاركت مستقيم نخواهد كرد. در مجموع، تحولات اخير بيش از آنكه نشانه شكل گيري يك نظم امنيتي پايدار باشد، بيانگر تلاش كشورهاي منطقه براي كاهش وابستگي به امريكا و مديريت مستقل بحران ها است.
در همين خصوص حسن هاني زاده، تحليلگر ارشد مسائل منطقه در گفت وگو با «تعادل» ضمن واكاوي ابعاد پيمان نظامي مكه ميان عربستان، تركيه و پاكستان، آن را تلاشي بي فرجام براي پر كردن خلأ امنيتي ناشي از بي اعتمادي به واشنگتن دانست. او همچنين با اشاره به مذاكرات فني ايران و عمان پيرامون مديريت تنگه هرمز، بر لزوم دستيابي به توافقي مستقل از مداخلات خارجي تأكيد كرد.
تحولات اخير منطقه، از پيمان نامه مكه تا رايزني هاي ايران و عمان و احتمال حركت منطقه به سمت آتش بس، چه چشم اندازي را ترسيم مي كند؟
توافق نظامي و دفاعي مشترك مكه ميان عربستان سعودي، تركيه و پاكستان، در واقع برآيند نااميدي رياض از چتر حمايتي امريكاست. حضور نظامي ايالات متحده در منطقه و در ميان كشورهاي شوراي همكاري خليج فارس، هزينه هاي سنگين اقتصادي، مالي و نظامي براي عربستان و ساير كشورهاي حوزه خليج فارس به همراه داشته است.عربستان به عنوان بزرگ ترين كشور عضو شوراي همكاري خليج فارس، اكنون درصدد است تا به حضور نظامي امريكا در خاك خود پايان دهد. تجربه جنگ امريكا عليه ايران و پاسخ كوبنده جمهوري اسلامي به كشورهاي ميزبان پايگاه هاي امريكايي، به ويژه عربستان، نشان داد كه حضور نظامي واشنگتن به عنوان يك چتر امنيتي، دچار ضعف ساختاري است.
با اين توصيف، آيا پيمان مكه مي تواند جايگزين مناسبي براي حضور امريكا باشد؟
خير. عربستان با اين تلقي كه مي تواند از توان نظامي پاكستان (به عنوان يك قدرت هسته اي) و تركيه (به عنوان كشوري اسلامي با توان نظامي بالا) بهره ببرد، اين پيمان را امضا كرده است، اما اين توافق ماهيتي شكلي و ظاهري دارد. تركيه عضو ناتو است و نمي تواند بدون موافقت اين سازمان، ارتش خود را براي دفاع از كشور ديگري اعزام كند. تركيه و پاكستان نيز صرفاً بر اساس ملاحظات اقتصادي و مالي به اين پيمان تن داده اند و تمايل ندارند در منازعات احتمالي عربستان با ساير كشورها مشاركت نظامي فعالي داشته باشند.
تجربه تاريخي نيز نشان داده كه اينگونه ائتلاف ها كارآمد نيستند. در جنگ عربستان عليه يمن كه از فروردين ۱۳۹۴ آغاز شد، رياض با تشكيل ائتلافي ۱۴ گانه و صرف هزينه اي بالغ بر ۳۵۰ ميليارد دلار طي هشت سال، در نهايت در برابر اراده ملت يمن تسليم شد. بنابراين، پيمان مكه كه با هدف مقابله با انصارالله و همچنين ايجاد بازدارندگي در برابر پاسخ احتمالي ايران به پايگاه هاي امريكايي در صورت هرگونه ماجراجويي واشنگتن شكل گرفته، محكوم به شكست است.
در خصوص مذاكرات ايران و پادشاهي عمان پيرامون تنگه هرمز چه ارزيابي اي داريد؟
مذاكرات تهران و مسقط همچنان در جريان است. دليل طولاني شدن روند دستيابي به خروجي نهايي، پيچيدگي هاي فني و جغرافيايي تنگه هرمز است. مختصات اين گذرگاه آبي بسيار خاص است؛ در بخش شمالي كه در حریم آبي ايران قرار دارد، عمق آب بسيار زياد است، در حالي كه در بخش جنوبي (سمت عمان) به دليل وجود صخره هاي دريايي، عمق گذرگاه كمتر است.
اين موضوع باعث شده كشتي هاي بزرگ با آبخور بالا مجبور به تردد از بخش شمالي شوند كه در مديريت امنيت و وضع عوارض عبور، مشكلاتي ايجاد كرده است. هم اكنون ايران و پادشاهي عمان در حال مذاكره براي دستيابي به يك راه حل فني نهايي جهت تفكيك مسير تردد كشتي هاي كوچك و بزرگ هستند تا اين موضوع بدون دخالت ايالات متحده و با تفاهم طرفين حل و فصل شود.
