افت ۶۶ درصدي عملكرد بخش كانتينري، كاهش ۶۴ درصدي ترانزيت و سرريز بار از بنادر به شبكه ريلي و جاده اي، تصويري از فشار فزاينده بر زنجيره لجستيك كشور وارد كرده است؛ شرايطي كه به گفته فعالان صنعت حمل ونقل، همزمان با افزايش معطلي كاميون ها در مرزها، رشد هزينه هاي حمل و محدوديت ظرفيت كريدورهاي جايگزين، مي تواند مزيت ترانزيتي ايران را با چالش هاي جدي مواجه كند. به اعتقاد آنها، سرريز بار از مسيرهاي دريايي به جاده و ريل، بدون توسعه متناسب زيرساخت ها و اصلاح مقررات، موجب افزايش هزينه هاي حمل، معطلي كاميون ها در مرزها، افت بهره وري كريدورهاي ترانزيتي و كاهش رقابت پذيري تجارت خارجي شده است.
چالش هاي انباشته شبكه لجستيك
نشست هفدهم كميسيون حمل ونقل اتاق بازرگاني تهران بيش از آنكه به بررسي مشكلات روزمره حمل كالا بپردازد، تصويري از چالش هاي انباشته شبكه لجستيك كشور ارايه كرد؛ از افت عملكرد بنادر و افزايش معطلي محموله ها در مرزها گرفته تا رشد هزينه هاي حمل، گره هاي حقوقي در كريدورهاي ريلي و نبود هماهنگي ميان دستگاه هاي اجرايي. فعالان اين حوزه معتقدند در صورت تداوم شرايط موجود، مزيت هاي ترانزيتي ايران بيش از گذشته تحت تاثير قرار خواهد گرفت و اصلاح حكمراني لجستيك، توسعه زيرساخت ها و تنوع بخشي به مسيرهاي حمل كالا، به ضرورتي اجتناب ناپذير تبديل شده است.
فعالان حوزه حمل ونقل ريلي، جاده اي و دريايي در هفدهمين نشست كميسيون حمل ونقل اتاق بازرگاني تهران، با اشاره به افزايش فشار بر شبكه لجستيكي كشور، نسبت به تشديد مشكلات ترانزيتي هشدار داده و خواستار اصلاح مقررات، توسعه زيرساخت ها و مديريت يكپارچه كريدورهاي حمل ونقل شدند.
به گفته شركت كنندگان، محدوديت هاي حمل ونقل دريايي و افت عملكرد بنادر، بخش قابل توجهي از بار كشور را به شبكه ريلي و جاده اي منتقل كرده است؛ در حالي كه ظرفيت اين بخش ها متناسب با افزايش تقاضا توسعه نيافته و همين مساله موجب افزايش هزينه هاي حمل، طولاني شدن زمان ترخيص و ايجاد گره هاي ترافيكي در مرزها شده است.
در ابتداي نشست، پيمان سنندجي، رييس كميسيون حمل ونقل اتاق تهران، با اشاره به جايگاه راهبردي اين بخش در اقتصاد كشور گفت: با وجود تلاش هاي صورت گرفته، همچنان مشكلات جدي در حوزه دريانوردي وجود دارد و در شرايط فعلي، سهم عمده جابه جايي كالا بر دوش حمل ونقل ريلي و جاده اي قرار گرفته است. وي همچنين از تداوم مشكلات ترانزيتي در مسيرهاي منتهي به هند و پاكستان خبر داد و هدف از برگزاري اين نشست را دستيابي به راهكارهاي عملياتي براي رفع موانع موجود عنوان كرد.
رشد قابل توجه ترانزيت ريلي
در ادامه، شهريار نقي زاده، مديركل بازرگاني خارجي شركت راه آهن، مهم ترين چالش كريدور ريلي چين -ايران را نبود مديريت يكپارچه و مشكلات حقوقي در صدور بارنامه دانست.
وي گفت: در حال حاضر بسياري از قطارهاي ورودي از چين با بارنامه رسمي ايران حركت نمي كنند و همين مساله امكان مديريت موثر اين كريدور را از راه آهن ايران سلب كرده است. به گفته او، ورود محموله ها توسط شركت هاي متعدد و بدون هماهنگي، موجب انسداد خطوط ريلي و اختلال در فرآيند ترخيص شده است.
با اين حال، نقي زاده از رشد قابل توجه ترانزيت ريلي خبر داد و اعلام كرد: تعداد قطارهاي اين مسير از ميانگين سالانه يك قطار در سال هاي گذشته به ۶۰ قطار در سال گذشته رسيده و حجم بار نيز از ۲۰۰ هزار تن فراتر رفته است.
وي همچنين حذف هزينه ۸۰ دلاري ترانشيپ در تركمنستان، افزايش ظرفيت پذيرش از يك به چهار قطار در روز و راه اندازي بخش ترانزيت مرزي را از مهم ترين اقدامات انجام شده برشمرد و تاكيد كرد: با وجود ازدحام ۵۰ قطار در مرزهاي چين و قزاقستان و افزايش زمان حمل به ۳۵ روز، مسير همچنان فعال نگه داشته شده است.
غلامحسين ولدي، مديركل راه آهن تهران، نيز با اشاره به ظرفيت هاي بندر خشك آپرين، از رشد ۱۸۲ درصدي ترانزيت ريلي و افزايش حجم بار از ۸۳ هزار تن به ۲۰۰ هزار تن خبر داد. وي بندر خشك آپرين را يكي از مهم ترين مراكز لجستيكي كشور معرفي كرد و گفت: اين مجموعه با وسعت ۸۰۰ هكتار، برخورداري از گمرك مستقل، پايانه كانتينري با ظرفيت ۱۲۰۰ واگن و سيلوهاي ۳۵۰ هزار تني، قابليت ايفاي نقش محوري در توسعه تجارت منطقه اي را دارد.
ولدي همچنين از برنامه ريزي براي حركت روزانه دو قطار باري با زمانبندي منظم خبر داد و از فعالان اقتصادي خواست از ظرفيت هاي اين بندر براي تسريع فرآيندهاي تجاري استفاده كنند.
تمركز بار در چند مرز؛ عامل افزايش هزينه ها
در بخش ديگري از نشست، پيمان فرهمند، عضو هيات مديره انجمن كشتيراني با اشاره به محدوديت هاي ايجاد شده در حمل ونقل دريايي گفت: كشتي هاي حامل كالا از چين و هند ديگر امكان تردد مستقيم به ايران را ندارند و مسيرهاي جايگزين از طريق عمان نيز به دليل ازدحام شديد، عملا با توقف مواجه شده است.به گفته وي، كشتي ها گاه تا يك ماه در بنادر عمان معطل مي مانند و همين مساله باعث انتقال بخش بزرگي از بار به حمل ونقل زميني و ريلي شده است. فرهمند هشدار داد كه بنادر جايگزيني مانند كراچي، عمان و مرسين ظرفيت پذيرش اين حجم از كالا را ندارند و نتيجه آن افزايش شديد كرايه هاي حمل، توقف دو هفته اي كاميون ها در مرزها و كاهش جذابيت اقتصادي كريدورهاي ترانزيتي است. وي تاكيد كرد: زيرساخت هاي موجود براي جابه جايي حدود دو ميليون تن كالا طراحي شده، در حالي كه انتظار انتقال ۲۰ ميليون تن بار، بدون سرمايه گذاري و توسعه زيرساخت ها، واقع بينانه نيست. احسان ملك زاده، رييس هيات مديره انجمن صنفي شركت هاي حمل ونقل بين المللي ايران نيز افزايش معطلي كاميون ها در مرزهاي رازي، بازرگان و پاكستان را از مهم ترين مشكلات فعالان اين حوزه عنوان كرد.
وي گفت: تمركز بار در مرزهاي محدود، موجب افزايش كرايه حمل، انباشت كانتينر و بالا رفتن هزينه تمام شده كالا شده است و توزيع بار ميان مرزها و بنادر جايگزين بايد در اولويت سياستگذاران قرار گيرد. به گفته او، مشكلات هماهنگي ميان دستگاه هاي اجرايي در مرز سرخس و ضعف زيرساخت هاي ترانزيتي در مسير پاكستان نيز از ديگر موانع توسعه تجارت خارجي است.
افت كم سابقه عملكرد بنادر
در ادامه، مهدي اسدي، رييس اداره لجستيك و حمل ونقل چندوجهي سازمان بنادر و دريانوردي، از كاهش محسوس عملكرد بنادر كشور نسبت به سال گذشته خبر داد. بر اساس آمار ارايه شده، صادرات ۵۶ درصد، واردات ۲۵ درصد و ترانزيت ۶۴ درصد كاهش يافته است.
وي افزود: عملكرد بندر شهيد رجايي ۵۱ درصد و بندر امام خميني ۴۲ درصد افت كرده و بخش كانتينري نيز با ثبت ۶۶ درصد كاهش عملكرد بيشترين آسيب را متحمل شده است. اسدي همچنين از تداوم مشكلات شناسايي صاحبان كالا در مسير كراچي و گوادر خبر داد و از بخش خصوصي خواست نقش فعال تري در مديريت شبكه لجستيكي كشور ايفا كند.
ضرورت اصلاح حكمراني حمل ونقل
در بخش پاياني نشست، عليرضا خيرخواه، عضو انجمن صنفي شركت هاي ريلي، به مشكلات مديريت كانتينرها در تركمنستان اشاره كرد و پيشنهاد داد راه آهن ايران نمايندگاني را براي ساماندهي كانتينرها در اين كشور مستقر كند.
همچنين جواد هدايتي، نماينده شركت راه آهن، با تاكيد بر نبود نظام حكمراني منسجم در حوزه لجستيك، تشكيل وزارتخانه مستقل حمل ونقل را ضرورتي اجتناب ناپذير دانست.
وي همچنين ضعف هماهنگي دستگاه ديپلماسي در حل مسائل ترانزيتي با پاكستان و تركمنستان را مورد انتقاد قرار داد و گفت: تمركز بيش از حد بار در بندر مرسين تركيه موجب افزايش ۴۰۰ درصدي كرايه حمل شده است؛ در حالي كه با توزيع مناسب بار ميان شش بندر فعال تركيه، مي توان از تحميل اين هزينه ها جلوگيري كرد.فعالان حاضر در اين نشست در مجموع تاكيد كردند كه بدون اصلاح ساختار حكمراني لجستيك، توسعه زيرساخت هاي حمل ونقل و هماهنگي موثر ميان دستگاه هاي اجرايي، فشار فزاينده بر شبكه ريلي و جاده اي مي تواند جايگاه ترانزيتي ايران را بيش از پيش تضعيف كند.
