از نگاه تهران، مساله تنگه هرمز از پرونده روابط ايران و امريكا جدا نيست، اما قرار نيست اين موضوع صرفاً به يك مذاكره مستقيم با واشنگتن تبديل شود. ايران در حال مذاكره با عمان براي رسيدن به يك سازوكار مشخص درباره مسيرهاي كشتيراني است و هم زمان تأكيد كرده بازگشايي كامل تنگه به مجموعه اي از اقدامات امريكا وابسته است؛ از جمله رفع محاصره و فشار اقتصادي، پايان تهديدها و اجراي تعهداتي كه پيش تر مورد توافق قرار گرفته است. بر اساس گزارش رويترز، لغو تحريم ها، پايان محاصره و تهديدهاي امريكا و آزادسازي دارايي هاي ايران از جمله مطالبات تهران عنوان شده است. در همين چارچوب، پاكستان بار ديگر در جايگاه يك كانال مهم ديپلماتيك قرار گرفته است. تهران اعلام كرده كه از محمدباقر قاليباف، رييس مجلس، و عباس عراقچي، وزير امور خارجه، براي سفر به پاكستان دعوت شده است. اين موضوع را بايد در امتداد نقشي ديد كه اسلام آباد در ماه هاي گذشته در انتقال پيام ها و ميانجي گري ميان تهران و واشنگتن ايفا كرده است. پيش تر نيز پيام هاي مكتوب ايران از طريق پاكستان به طرف امريكايي منتقل شده بود. بنابراين، اگرچه تهران مي گويد مذاكره مستقيمي با امريكا در برنامه نيست، كانال ارتباطي ميان دو طرف عملاً بسته نشده است. پيام ها از طريق واسطه ها ردوبدل مي شود و طرفين مواضع خود را به يكديگر منتقل مي كنند. اين تفاوت مهمي است: ايران در شرايط فعلي حاضر نيست به مذاكره مستقيم بازگردد، اما هم زمان كانال هاي ديپلماتيك را نيز مسدود نكرده است.
فشار فزاينده بر واشنگتن
در سوي مقابل، دولت دونالد ترامپ با مساله اي مواجه است كه حل آن صرفاً با فشار نظامي يا اقتصادي آسان نيست. تنگه هرمز همچنان يك گره مهم در معادله است و بن بست بر سر شرايط بازگشايي آن، مستقيماً بر بازار انرژي و اقتصاد جهاني اثر گذاشته است. گزارش هاي اخير از افزايش قيمت نفت و نگراني بازارها درباره تداوم وضعيت هرمز حكايت دارد. در واقع، واشنگتن براي رسيدن به يك وضعيت پايدار در هرمز با يك انتخاب روبروست: يا فشار اقتصادي و محاصره را ادامه دهد و هزينه هاي ناشي از بسته ماندن مسير حياتي انرژي را تحمل كند، يا براي رسيدن به توافق، بخشي از فشارهاي اقتصادي و تحريمي را كاهش دهد. گزارش رويترز نيز نشان مي دهد كه همين مساله اكنون به يكي از محورهاي اصلي چانه زني تبديل شده است. از اين زاويه، موضع ايران را مي توان نوعي انتقال مسووليت تصميم گيري به طرف امريكايي دانست. تهران مي گويد مسيرهاي ارتباطي وجود دارد، پيام ها منتقل مي شوند و درباره هرمز نيز مذاكره با عمان در جريان است؛ اما براي تغيير وضعيت موجود، اين واشنگتن است كه بايد درباره سطح فشار، محاصره اقتصادي و تعهدات خود تصميم بگيرد. در چنين شرايطي، وضعيت همچنان قطعي نيست. نه مي توان از آغاز قطعي مذاكرات ايران و امريكا سخن گفت و نه از بسته شدن كامل مسير ديپلماسي. آنچه اكنون شكل گرفته، نوعي مذاكره غيرمستقيم و چندلايه است كه در آن عمان، پاكستان و ساير واسطه ها نقش انتقال پيام و كاهش فاصله ميان دو طرف را ايفا مي كنند.در اين معادله، تهران تلاش كرده بدون بازگشت شتاب زده به مذاكره مستقيم، مواضع خود را تثبيت كند و هم زمان مسير ديپلماسي را باز نگه دارد. اكنون بخش مهمي از معادله به تصميم واشنگتن وابسته است: اينكه آيا امريكا حاضر است براي رسيدن به يك توافق پايدار، از بخشي از فشارهاي اقتصادي و سياسي خود عقب نشيني كند يا همچنان راه فشار حداكثري را ادامه دهد. آينده رابطه ايران و امريكا بيش از هر زمان ديگري به پاسخ همين سوال وابسته است.بقايي در پاسخ به سوالي در ارتباط با تغييرات صورت گرفته در شوراي عالي امنيت ملي كشور و اينكه آيا مسوول مذاكرات آقاي عراقچي خواهد بود يا آقاي محسن رضايي دبير جديد شوراي عالي امنيت ملي؟ اظهار كرد: فكر مي كنم همه جهان به خصوص در يك سال و نيم اخير به صورت عيان ديد كه ايران كشور نهادها است، نه اشخاص و اگر ايران در طول يك سال و نيم اخير توانسته از چالش هاي موجود عبور كند به خاطر اين بوده است كه تصميم گيري ها و تصميم سازي ها در نهادها انجام مي شود و روند تصميم گيري ها و تصميم سازي ها كاملاً مشخص است.
وي ضمن تبريك به محسن رضايي براي انتصاب به عنوان دبير شوراي عالي امنيت ملي اظهار كرد: قطعاً وزارت خارجه همچون گذشته تمام تلاش خود را به كار خواهد گرفت كه در هماهنگي كامل با شوراي عالي امنيت ملي براي پيشبرد منافع و مصالح كشور حركت و تلاش كند.
بيانيه مشترك ايران و عمان
درباره درياي عمان در حال بررسي است
اين مقام وزارت امور خارجه در ادامه در مورد پرسشي درباره اينكه آيا عوارض دريايي ميان ايران و عمان تقسيم خواهد شد يا صرفاً به ايران تعلق مي گيرد، گفت: در اين مرحله درباره چنين جزيياتي بحث نمي كنيم. همانطور كه قبلاً هم گفتم، همچنان بحث ها ادامه دارد. در مورد نقشه تردد، تفاهم حاصل شده و در مورد بيانيه مشترك نيز برخي نكات فني وجود دارد كه همچنان در حال بررسي است، اما مذاكرات به شكل بسيار روان و سازنده در جريان است. در خصوص اين جزييات، فعلاً بحثي نداريم. آنچه مشخص است، اينكه سازوكارهايي ايجاد خواهد شد كه ضمن نظارت بر تردد ايمن كشتيراني از تنگه هرمز، در مورد موضوعات مرتبط با محيط زيست، همكاري در زمينه ارايه خدمات دريايي و مقابله با جرايم نيز تمهيداتي انديشيده مي شود. قاعدتاً وقتي شما خدمات دريايي ارايه مي دهيد، بايد در ازاي آن عوارض دريافت كنيد. طبيعتاً در زمان مناسب و در چارچوب توافقات، درباره اين جزييات نيز تصميم گيري خواهد شد.سخنگوي وزارت خارجه همچنين در پاسخ به سوالي در ارتباط با اخبار منتشر شده در ارتباط با دعوت پاكستان از آقايان عراقچي و قاليباف براي سفر به اين كشور و اهداف پاكستان از انجام اين دعوت گفت: رفت و آمد بين دو كشور همسايه كه روابط خيلي نزديك و رو به توسعه دارند به طور معمول انجام مي شود، چنانكه در مدت اخير چندين مقام پاكستاني از ايران ديدار كردند و مقامات ايراني نيز متقابلاً سفرهايي به پاكستان داشتند كه در اين زمينه مي توان به سفر وزير صمت، وزير اقتصاد و وزير كشور ايران به پاكستان اشاره كرد.اين ديپلمات ارشد جمهوري اسلامي ايران خاطرنشان كرد: دعوتنامه براي سفر آقايان عراقچي و قاليباف به پاكستان دريافت شده و هر موقع كه زمينه براي انجام اين سفر مناسب باشد، سفر انجام خواهد شد.وي گفت: در اين سفرها عمدتاً موضوع روابط دوجانبه مطرح است، چرا كه روابط دو كشور مهم است و در هفت الي هشت ماه اخير نيز مهم تر شده است و همانطور كه اشاره كردم اينگونه رفت و آمدها بين دو كشور ايران و پاكستان كاملا طبيعي و بخشي از روابط دو كشور است.
بقايي در پاسخ به پرسشي درخصوص زبان پاسخگويي به دشمن نيز گفت: ما در مصاف با دشمن از همه داشته هايمان، از جمله گنجينه غني ادبي، فرهنگي و تمدني خود استفاده مي كنيم. فكر نمي كنم كه از رويكرد هميشگي خود عدول كرده باشيم. اما نكته مهم اين است كه گاهي اقتضائات ميدان، ايجاب مي كند براي روشن تر كردن موضع، از ابزارهاي بياني متفاوت بهره ببريم. براي نمونه، از يكي از انديشمندان انگليسي به گمانم «جورج برنارد شاو» نقل مي كنم كه مي گويد: «وقتي با خوك ها كشتي مي گيري، نبايد انتظار داشته باشي گل آلود نشوي»، اين نشان مي دهد كه گاهي گل آلود شدن، بخشي از ذات كشتي گيري است كه بر ما تحميل شده است. اين تغيير لحن، نه به معناي عدول از اصول، بلكه به معناي استفاده هوشمندانه از همه ظرفيت هاي بياني و فرهنگي در مواجهه با شرايط جديد است. در اصل، ما همچنان بر اصول خود پابرجاييم، اما ابزارهاي بيان را متناسب با مخاطب و موقعيت تنظيم مي كنيم تا پيام خود را به روشني منتقل سازيم.
وي در ادامه يك بار ديگر درخصوص مذاكرات ايران و عمان بر سر تنگه هرمز خاطرنشان كرد: تنگه هرمز به دليل اختلاف نظر بين ايران و عمان بسته نشده است، بلكه دليل بسته شدن آن، تجاوز نظامي امريكا و رژيم صهيونيستي عليه ايران و سوءاستفاده از تنگه هرمز و استفاده از پايگاه هاي مستقر در كرانه جنوبي خليج فارس براي حمله به ايران بود. بنابراين، طبيعي است كه مذاكرات بين ايران و عمان براي تعيين مسير تردد كشتي ها، اموري دوجانبه ميان اين دو كشور باشد. البته آثار و پيامدهاي آن متوجه كشتيراني بين المللي و ساير كشورها خواهد شد، اما في نفسه اين مذاكره، دوجانبه بين دو دولت ساحلي با هدفي بسيار مشخص است كه همان توافق بر سر مسير تردد ايمن كشتيراني از تنگه هرمز است.
بقاي افزود: بازشدن تنگه هرمز منوط به تحقق شرايطي است كه بر جمهوري اسلامي ايران تحميل شده است. اين اقدام بر كل منطقه، به دليل تجاوز نظامي امريكا و رژيم صهيونيستي، تأثير گذاشته است. بايد در نظر داشته باشيد كه ما كماكان در وضعيت جنگي به سر مي بريم. تا زماني كه محاصره دريايي امريكا ادامه داشته باشد، كه طبق قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومي سازمان ملل متحد، محاصره دريايي از اين دست به مثابه عمل تجاوزكارانه محسوب مي شود و همچنين ساير نقض هاي امريكا تداوم يابد، شرايط لازم براي اينكه بگوييم تنگه هرمز به آبراهي امن تبديل شده، وجود نخواهد داشت. بنابراين، اين بر عهده طرف امريكايي است كه اقدامات غيرقانوني و مخرب خود را كه تنها 21 روز پس از امضاي يادداشت تفاهم پايان جنگ آغاز شد و همچنان ادامه دارد، متوقف كرده و جبران كند تا بتوانيم درباره گام هاي بعدي صحبت كنيم.
سخنگوي دستگاه ديپلماسي در پاسخ به سوالي در خصوص اينكه شوراي عالي امنيت ملي بايد مذاكرات ايران و عمان در مورد تنگه هرمز را تاييد كند؟ گفت: روند تصميم گيري مشخص است. هر مذاكره اي كه توسط وزارت امور خارجه انجام مي شود، تحت نظر شوراي عالي امنيت ملي است و روند هم گزارش دهي مي شود و بر اساس دستورالعمل هايي كه مراجع بالادستي صادر مي كنند، اين روند پيگيري مي شود و در اين مورد هم قاعدتاً به همان شكل عمل خواهد شد.
وي در ادامه گفت: درباره اينكه آيا الان با امريكا مذاكره اي داريم يا خير، قبلاً هم عرض كردم و جناب آقاي دكتر عراقچي هم ديروز فكر مي كنم دقيقاً به همين موضوع اشاره كردند؛ ما مذاكره اي با امريكا نداريم. تبادل پيام از طريق ميانجي ها در مورد موضوعات روز امر طبيعي است كه صورت بگيرد، ولي اينكه گام بعدي چه خواهد بود، بستگي به شرايط دارد. فعلا ما متمركز بر مذاكرات با كشور عمان براي تعيين تكليف مسير تردد كشتيراني هستيم.
بقايي پاسخ داد: اين يك مورد خيلي روشن از توليد دروغ توسط رژيم صهيونيستي است كه فكر كنم رسانه ها نيز به آن پرداختند. دروغي كه از يك حساب توييتري در هند توليد شد و چند ساعت بعد در رسانه هاي رژيم صهيونيستي منتشر شد و در ادامه نخست وزير رژيم صهيونيستي در مورد آن اعلام نظر كرد؛ در واقع يك دروغ را به واقعيت تبديل كردند و اين مشتي است نمونه خروار كه تمام ادعاهاي رژيم صهيونيستي عليه ايران از جمله ادعاي اين رژيم در مورد تلاش ايران جهت دستيابي به بمب هسته اي بر همين اساس بوده است.
بقايي در پاسخ به اين سوال كه طرحي در مجلس در حال بررسي است كه بر اساس آن، تردد كشتي هاي امريكايي و اسراييلي از تنگه هرمز ممنوع مي شود. به نظر شما، اين اقدام چه شرايطي را براي مذاكرات احتمالي كه ممكن است در آينده شكل بگيرد، ايجاد مي كند؟ آيا در اين مذاكرات، موضوع تردد در تنگه هرمز نيز مطرح خواهد بود و اين طرح چه تأثيري بر مذاكرات احتمالي با عمان خواهد گذاشت؟ همچنين، اين اقدام مي تواند نشان دهنده اين باشد كه مجلس به نوعي به روند ديپلماتيك و مذاكره با امريكا اعتماد چنداني ندارد؟ گفت: خير، چنين چيزي نيست. نهادهاي حاكميتي جمهوري اسلامي ايران، از جمله وزارت امور خارجه، كاملاً با مجلس شوراي اسلامي هماهنگ هستند. فكر مي كنم شما به طرحي اشاره مي كنيد كه در كميسيون هاي مجلس در حال بررسي و پيگيري است و موضوع آن، «مديريت تردد در تنگه هرمز» است. اين طرح در حال بررسي است و وزارت امور خارجه نيز در روند رسيدگي به آن حضور دارد و ديدگاه هاي خود را مطرح مي كند.
وي افزود: همين امروز صبح، پيش از اين جلسه، آقاي دكتر عراقچي جلسه اي بسيار مفيد و ارزشمند با اعضاي كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس داشتند. در اين جلسه درباره طيفي از موضوعاتي كه امروز مورد سوال شما بود، بحث و گفت وگو شد. تماس ها و رايزني هاي نزديك ميان وزارت امور خارجه و مجلس شوراي اسلامي وجود دارد و حتماً اين هماهنگي ها كمك خواهد كرد تا بتوانيم به صورت هماهنگ، منافع ملي كشورمان را پيش ببريم.اين مقام وزارت امور خارجه همچنين در مورد ادعاي روزنامه نيويورك تايمز مبني بر ارايه فهرستي از خواسته هاي ايران و تأثير آن بر بازگشايي تنگه هرمز گفت: اين فضاسازي هاي رسانه اي بيشتر با هدف سفيدشويي اصل موضوع است. در هر تحليلي راجع به وضعيت فعلي تنگه هرمز، بايد بلافاصله دليل و علت اصلي بروز را توجه كنيد. تنگه هرمز از زمان خلقت حضرت آدم تا ۹ اسفند ۱۴۰۴ باز بود. اين به رغم اين بود كه در اين ۴۷ سال جمهوري اسلامي ايران با تحريم هاي ناجوانمردانه و ظالمانه طرف هاي غربي مواجه بود، ما نگهبان عبور و مرور كشتي ها بوديم و بخش قابل توجهي از انرژي دنيا از اين آبراه مي گذشت اما با وجود اين، هيچ اتفاقي براي كشتي هاي عبوري نمي افتاد. فراموش نكنيم كه تنگه هرمز و مسائلي كه براي آن پيش آمد، ناشي از تجاوز نظامي امريكا و رژيم صهيونيستي بود و كماكان ادامه دارد. اينكه مي گويند ايران شرط هايي را گذاشته، بايد به دولت خودشان مراجعه كنند.
وي افزود: دولت امريكا كماكان با افتخار اعلام مي كند كه بنادر ايران را در محاصره دارد و به كشتي هاي ايران متعرض مي شود. در اين شرايط، امريكا هيچ جايگاه اخلاقي و حقوقي ندارد كه بخواهد در مورد عدم باز بودن تنگه هرمز شكايت كند. خودكرده را تدبير نيست. اين مشكلي است كه امريكا درست كرده و مادامي كه اين نقض ها از جمله محاصره دريايي عليه ايران كه به مثابه تداوم عمل تجاوزكارانه عليه جمهوري اسلامي ايران است ادامه داشته باشد اساساً كشتيراني بين المللي جرأت مي كند كه از اين مسير عبور كند؟ اين شرايط به دليل اين است كه امريكا كماكان بر اقدامات تجاوزكارانه اش از طريق حفظ محاصره دريايي عليه ايران اصرار دارد.در مجموع، موضع ايران در شرايط كنوني بر تفكيك ميان مذاكرات منطقه اي و گفت وگوي مستقيم با امريكا استوار است؛ تهران از يك سو مسير گفت وگو با عمان درباره سازوكار عبور و مرور در تنگه هرمز را باز نگه داشته و از سوي ديگر تأكيد كرده كه مذاكره جديدي با امريكا در دستور كار قرار ندارد. هم زمان، ادامه تبادل پيام ها از طريق واسطه ها و دعوت از قاليباف و عراقچي براي سفر به پاكستان نشان مي دهد كه كانال هاي ديپلماتيك همچنان فعال اند و راه براي يك توافق احتمالي كاملاً بسته نشده است. در مقابل، واشنگتن با معادله دشوارتري روبه روست؛ چراكه بازگشايي پايدار تنگه هرمز بدون تغيير در سياست فشار اقتصادي عليه ايران دشوار به نظر مي رسد و دولت ترامپ ناچار است ميان ادامه فشار حداكثري و پذيرش يك مسير سياسي براي كاهش تنش، تصميم بگيرد. در اين شرايط، ابتكار عمل تا حدي در اختيار تهران قرار گرفته و تصميم بعدي بيش از هر چيز به انتخاب طرف امريكايي بستگي دارد.
