سفر به ماكو را نمي توان صرفا بازديد از يك منطقه آزاد يا يك پايانه مرزي توصيف كرد؛ اينجا جايي است كه نبض بخشي از تجارت خارجي ايران در مرز با تركيه مي تپد. در گمرك بازرگان، صف كاميون ها، رفت وآمد مسافران، فعاليت انبارها و پروژه هاي عمراني، تصويري از مرزي را به نمايش مي گذارد كه در ماه هاي اخير بيش از گذشته در معادلات لجستيكي كشور اهميت پيدا كرده است. آنچه در اين بازديد بيش از هر چيز خودنمايي مي كرد، نياز اين مرز به توسعه متناسب با حجم جديد فعاليت ها بود؛ توسعه اي كه فقط به ساخت وساز محدود نمي شود و از ظرفيت انبارها و مسيرهاي تردد گرفته تا نيروي انساني، فرآيندهاي گمركي و خدمات رساني به كاميون ها و مسافران را دربرمي گيرد.
مرزي كه روزانه با صدها كاميون نفس مي كشد
به گزارش تعادل، گمرك بازرگان به عنوان يكي از مهم ترين مبادي زميني تجارت ايران و تركيه و يكي از مسيرهاي اصلي كريدورهاي تجاري بين المللي، سال هاست درصادرات، واردات و ترانزيت كالا نقش دارد؛ اما افزايش حجم مبادلات تجاري و تغيير بخشي از مسيرهاي لجستيكي كشور در ماه هاي اخير، بار ديگر اهميت اين مرز را برجسته كرده است. محدوديت هاي ايجادشده در بنادر جنوبي نيز موجب شده بخشي از جريان كالا به سمت مسيرهاي شمال غربي منتقل شود و در اين ميان، بازرگان و منطقه آزاد ماكو بيش از گذشته در مركز توجه قرار گيرند.
تصوير تردد در دو سوي مرز نيز نشان مي دهد كه مساله صرفا افزايش ظرفيت هاي آينده نيست؛ حجم قابل توجهي از تجارت هم اكنون در جريان است. «مصطفي آيوت»، فرماندار دوغوبايزيد تركيه، در حاشيه بازديد از مركز مبادلات تجاري بازرگان در جمع خبرنگاران گفت ورود كاميون ها از ايران به تركيه در دوره اخير حدود ۴۰ درصد افزايش يافته و به حدود ۳۰۰ دستگاه در روز رسيده است. به گفته او، تعداد كاميون هاي خروجي از تركيه به سمت ايران نيز حدود ۵۰۰ تا ۵۵۰ دستگاه در روز است. اين اعداد در حالي مطرح مي شود كه دو طرف همزمان با تلاش براي افزايش حجم تجارت، با مساله مديريت ترافيك و كنترل هاي مرزي نيز مواجه اند. آيوت درباره چالش هاي امنيتي و كنترلي در مرز گفت تركيه با تقويت روش هاي كنترلي و استفاده از روش هاي جايگزين، ميزان موارد نيازمند كنترل هاي ويژه را از حدود ۷۵ درصد به ۴۹ درصد كاهش داده است. به گفته فرماندار دوغوبايزيد، براي كاهش توقف و تراكم كاميون ها نيز اقداماتي از جمله ايجاد پاركينگ هاي بيشتر، افزايش نيروي انساني و تنظيم شيفت ها در حال انجام است. اين اظهارات نشان مي دهد مركز مبادلات مشترك قرار است در شرايطي فعاليت خود را آغاز كند كه هم اكنون نيز حجم قابل توجهي از تردد تجاري ميان دو كشور در جريان است. بنابراين، مساله پس از بازگشايي اين مركز تنها فعال شدن غرفه ها نخواهد بود؛ بلكه پرسش اصلي اين است كه چگونه مي توان اين زيرساخت را به بستري براي تجارت پايدار، افزايش صادرات و ايجاد ارزش افزوده در دو سوي مرز تبديل كرد. «آيوت» درباره اينكه راه اندازي اين مركز چه ميزان مي تواند حجم تجارت ميان دو كشور را افزايش دهد، عدد مشخصي ارايه نكرد و گفت براي اعلام ميزان افزايش احتمالي تجارت و سياست طرف تركيه در اين زمينه، به بررسي و دريافت اطلاعات بيشتر نياز است.
مركز تجاري بازرگان از مطالبه چندساله تا آماده سازي 6 ماهه
حسين گروسي، مديرعامل منطقه آزاد ماكو، در حاشيه اين بازديد درباره مركز تجاري بازرگان توضيح داد كه اين مركز سال ها مورد مطالبه طرف ترك بوده و پس از تعيين تكليف مديريت و واگذاري آن به منطقه آزاد تجاري صنعتي ماكو، در مدت ۶ ماه نوسازي و آماده بهره برداري شده است. به گفته گروسي، طرح توسعه اين مركز نيز تهيه شده است.
او با اشاره به تأكيد روساي جمهور ايران و تركيه بر افزايش مبادلات تجاري دو كشور به ۳۰ ميليارد دلار، نقش منطقه آزاد ماكو را در تحقق اين هدف مهم دانست و گفت در صورت آماده شدن برنامه هاي طرف ترك، برنامه ريزي شده است اين مركز تا شهريورماه افتتاح شود. در همين چارچوب، رضايي كوچي، رييس كميسيون عمران مجلس، نيز بر ضرورت تسهيل فعاليت تجار و بازرگانان، توسعه زيرساخت هاي مرزي و تقويت مبادلات تجاري ميان ايران و تركيه تأكيد كرد و خواستار هم افزايي دستگاه هاي اجرايي براي رفع موانع و تسريع فرآيندهاي گمركي و بازرگاني شد.
وقتي مسير كالا تغيير مي كند
به گزارش تعادل، اهميت بازرگان زماني بيشتر روشن مي شود كه آمار عملكرد اين گمرك را در ماه هاي اخير مرور كنيم. مديركل گمرك بازرگان، با اشاره به محدوديت هاي بنادر جنوبي كشور گفت بخشي از مسير لجستيك كالا از طريق بندر مرسين تركيه انجام مي شود و گمرك بازرگان در اين شرايط نقش مهمي در تأمين و انتقال كالا به كشور ايفا مي كند. براساس آمار ارايه شده از سوي محسن باقرپور ، از ابتداي سال جاري تاكنون ۱۵۰ هزار تن كالاي اساسي، دارو، موز و ساير كالاهاي وارداتي از طريق گمرك بازرگان وارد كشور و ترخيص شده كه در مقايسه با مدت مشابه سال گذشته، ۲۵۰ درصد رشد داشته است. در سمت صادرات نيز حدود ۱۹۰ هزار تن كالا از مسير بازرگان به مقصد تركيه، كشورهاي جنوب خليج فارس و هند صادر شده كه نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۴۰ درصد افزايش نشان مي دهد. باقرپور با بيان اينكه بخشي از صادرات كشور از مناطق جنوبي به مسير بازرگان منتقل شده است، تغيير مسيرهاي تجاري و لجستيكي را يكي از عوامل افزايش حجم فعاليت هاي اين گمرك دانست. اما شايد مهم ترين عدد در تصويري كه از بازرگان ارايه مي شود، مربوط به ترانزيت باشد. به گفته مديركل گمرك بازرگان، از ابتداي سال جاري تاكنون حدود ۶۰۰ هزار تن كالا به ارزش ۳.۵ ميليارد دلار از گمرك بازرگان به صورت ترانزيت داخلي عبور كرده كه اين ميزان در مقايسه با مدت مشابه سال گذشته ۸۰ درصد رشد داشته است.
حلقه اي كه اگر توسعه نيابد مرز متوقف مي شود
افزايش حجم كالا بدون توسعه ظرفيت هاي انبارداري مي تواند خود به گلوگاهي جديد تبديل شود. از همين رو، توسعه مجموعه انبارهاي گمركي مرز بازرگان يكي از محورهاي مهم برنامه هاي پيش رو است. معاون مجموعه انبارهاي گمركي آذربايجان غربي، از برنامه ريزي براي افزايش حدود ۷۰ درصدي ظرفيت انبارداري و جابه جايي كالا در مجموعه انبارهاي گمركي مرز بازرگان خبر داد. او با اشاره به افزايش حجم ورود و جابه جايي كالا در اين مرز اظهار كرد با اجراي برنامه هاي توسعه اي، ظرفيت انبارداري و جابه جايي كالا در مجموعه انبارهاي گمركي مرز بازرگان بزودي حدود ۷۰ درصد افزايش خواهد يافت. علي مصطفوي، با تأكيد بر جايگاه گمرك بازرگان در زنجيره تأمين و تجارت خارجي كشور افزود اين مرز يكي از مبادي مهم ورود و خروج كالا و از مسيرهاي اثرگذار در انتقال كالاهاي تجاري و تأمين نيازهاي كشور است و به همين دليل، افزايش حجم مبادلات ضرورت توسعه زيرساخت هاي لجستيكي و انبارداري را بيش از گذشته نمايان كرده است. به گفته او، با توجه به افزايش حجم مبادلات، اقدامات لازم براي مديريت بهتر جريان ورود، نگهداري و خروج كالا در حال انجام است تا خدمات رساني با سرعت و نظم بيشتري صورت گيرد. او توسعه ظرفيت هاي انبارداري و بهبود فرآيندهاي تخليه، بارگيري و نگهداري كالا را عاملي مهم در تسهيل تجارت و كاهش زمان توقف كالا در مرز دانست.
ثبت ركورد ترانزيت
۲۴۰۰ دستگاه كاميون
از گمرك بازرگان كه عبور كنيم، اهميت ماكو فقط در نقش آن به عنوان يك منطقه مرزي خلاصه نمي شود. حسين گروسي، مديرعامل سازمان منطقه آزاد ماكو، در بخش ديگري از برنامه بازديد با اشاره به جايگاه ويژه اين منطقه در كريدورهاي بين المللي اظهار داشت كه منطقه آزاد ماكو نقطه تلاقي كريدور شرق به غرب از چين به اروپا و همچنين كريدور شمال به جنوب است؛ موقعيتي كه به گفته او ظرفيتي كم نظير براي توسعه ترانزيت و تجارت كشور ايجاد كرده است.
گروسي با بيان اينكه اين منطقه در نقطه تلاقي كريدور شرق به غرب از چين به اروپا و كريدور شمال به جنوب قرار گرفته است، بر ظرفيت بالاي آن براي توسعه تجارت و ترانزيت تأكيد كرد. او همچنين با اشاره به آغاز جنگ تحميلي سوم و مشكلاتي كه براي پهلوگيري كشتي ها در بنادر جنوبي ايجاد شد، گفت تردد در منطقه آزاد ماكو و پايانه هاي مرزي به شكل قابل توجهي افزايش يافته و نوبت دهي تردد كاميون ها نيز بيشتر شده است. به گفته گروسي، خروج كاميون ها به روزانه ۴۰۰ كاميون و ورودي به ۸۰۰ كاميون افزايش يافته است. همچنين ۱۴۰۰ تن صادرات دارو انجام شده و بيش از ۳ هزار تن محصولات كشاورزي اساسي نيز در ايام جنگ وارد كشور شده است.
گروسي با اشاره به تجربه جبل علي امارات گفت اين بندر بيش از ۹۰ ميليارد دلار در سال ري اكسپورت دارد و تأكيد كرد مناطق آزاد بايد در توليد ناخالص داخلي موثر باشند. او معتقد است مديران مناطق آزاد بايد مدير جامع همه دستگاه هاي حاضر و موجود در آن منطقه باشند، اما اين قانون تاكنون به طور كامل اجرا نشده است، زيرا برخي دستگاه ها از آن تمكين نمي كنند. به گفته گروسي، در جنگ اخير بسياري از مسوولان متوجه اهميت مناطق آزاد مرزي شدند. او اعلام كرد در حال حاضر بيش از ۱۴۰۰ تن دارو از منطقه آزاد ماكو به ساير كشورها صادر مي شود و تأكيد كرد ۱۸ منطقه آزاد پيرامون مرزهاي كشور مي توانند به «شُش هاي تنفس اقتصادي كشور» تبديل شوند. بخش ديگري از اظهارات گروسي به افزايش تردد كاميون ها اختصاص داشت؛ شاخصي كه مي توان آن را يكي از ملموس ترين نشانه هاي افزايش فعاليت تجاري منطقه دانست. او گفت ۸۰ درصد كاميون هاي ورودي به منطقه آزاد براي ترانزيت است و روزانه ۶۰۰ دستگاه وارد كشور مي شود. به گفته مديرعامل سازمان منطقه آزاد ماكو، امكان افزايش اين رقم به هزار دستگاه وجود دارد، اما تحقق آن مستلزم اين است كه دولت تركيه نيز به همين ميزان اجازه تردد كاميون هاي ايراني را بدهد. گروسي همچنين از ثبت ركورد ترانزيت ۲۴۰۰ دستگاه كاميون خبر داد؛ رقمي كه نشان مي دهد ظرفيت بالقوه اين مرز بسيار بيشتر از حجم فعلي تردد است.
خودرو؛ فصل تازه اي در درآمدها
در كنار تجارت كالا و ترانزيت، خودرو نيز به يكي از بخش هاي رو به رشد فعاليت منطقه آزاد ماكو تبديل شده است. براساس پيش بيني هاي اعلام شده، امسال حدود ۲۰ هزار دستگاه خودرو از گمرك منطقه آزاد ماكو ترخيص خواهد شد؛ در حالي كه اين رقم در سال گذشته حدود ۴ هزار دستگاه بوده است.
در چهار ماهه نخست سال نيز ۸ هزار دستگاه خودرو ترخيص شده و درآمد منطقه از محل خودرو كه سال گذشته حدود ۴۰۰ ميليارد تومان بود، براي سال ۱۴۰۵ حدود ۲ هزار ميليارد تومان پيش بيني شده است. گروسي نيز درباره واردات خودرو گفت پيش از اين ۵۷۰ دستگاه خودرو با پلاك منطقه آزاد ماكو وجود داشت، اما در اين ۸ ماه ۸ هزار دستگاه وارد شده كه اكثر آنها هيبريدي هستند و به گفته او در بهبود محيط زيست، ايمني مسافران و منظر شهري موثر بوده اند. در همين مدت، امكان تردد خودروهاي پلاك منطقه آزاد ماكو در استان آذربايجان غربي نيز فراهم شده است.
سرمايه گذاري؛ روي ديگر داستان
به گزارش تعادل، اما اگر قرار باشد ماكو از يك مسير عبور كالا به يك قطب اقتصادي تبديل شود، مساله فقط تردد كاميون و افزايش صادرات نيست؛ سرمايه گذاري، توليد و زيرساخت هاي انرژي نيز بايد همزمان رشد كنند. مهدي دستگردي، معاون سرمايه گذاري سازمان منطقه آزاد ماكو، از رشد ۷ برابري سرمايه گذاري خارجي در سال ۱۴۰۵ خبر داد و گفت اين رقم به حدود ۵۰ ميليون يورو رسيده است.
در كنار اين رشد، هدف گذاري ۳۰ ميليارد دلاري براي تبادلات تجاري ايران و تركيه نيز مطرح است و به گفته دستگردي، براي دستيابي به اين هدف، آموزش حداقل ۳ هزار نيروي متخصص در حوزه هاي بازرگاني، گمرك و ترخيص كاري در دستور كار قرار گرفته است.
بنابر آمارها، صادرات كالاي توليدي منطقه نيز تا پايان تيرماه به ۷ ميليون دلار رسيده است. در حوزه انرژي نيز ۲۶ مگاوات برق خورشيدي تاكنون به شبكه تزريق شده و بيش از ۱۵۰ مگاوات نيروگاه خورشيدي ديگر در دست احداث است. فرودگاه ماكو نيز به عنوان اولين فرودگاه خورشيدي كشور تجهيز شده است. در بخش توليد، ۱۶۵ واحد توليدي فعال هستند و طي ماه هاي اخير نزديك به ۶۰ درخواست جديد سرمايه گذاري ثبت شده است. همزمان، ايجاد مركز مبادلات مالي در ماكو و بازرگان با هدف تمركز تأمين ارز و مبادلات سكه و طلا در دستور كار قرار دارد و پيشنهاد راه اندازي ريفاينري طلا يا پالايشگاه طلا نيز با استقبال مواجه شده است.
از مرز عبور كنيم؛ به ارزش افزوده برسيم
آنچه در پايان اين سفر بيش از هر چيز خود را نشان مي دهد، فاصله ميان «ظرفيت» و «عملكرد» است. ماكو و بازرگان از نظر موقعيت جغرافيايي، دسترسي به كريدورهاي بين المللي، همجواري با تركيه و ظرفيت ترانزيتي، موقعيتي كم نظير دارند؛ اما تبديل اين موقعيت به مزيت اقتصادي پايدار، نيازمند هماهنگي ميان دستگاه ها، توسعه زيرساخت ها و كاهش زمان و هزينه تجارت است. در چنين شرايطي، مركز مبادلات تجاري بازرگان نيز مي تواند حلقه ديگري از اين زنجيره باشد؛ به شرط آنكه افتتاح آن صرفا به آغاز فعاليت يك مجموعه فيزيكي محدود نشود و بتواند به بستري براي ارتباط تجار، توسعه صادرات، افزايش مبادلات، ايجاد ارزش افزوده و تقويت همكاري اقتصادي ايران و تركيه تبديل شود. ماكو امروز بيش از آنكه فقط يك نقطه روي نقشه باشد، يك چهارراه اقتصادي است؛ چهارراهي كه از يك سو به تركيه و اروپا، از سوي ديگر به كريدور شمال ـ جنوب و در امتداد شرق ـ غرب به چين متصل مي شود. مساله اصلي اين است كه آيا زيرساخت هاي اين چهارراه مي توانند هم پاي سرعت افزايش تردد، تجارت و سرمايه گذاري حركت كنند يا نه. اگر پاسخ مثبت باشد، بازرگان مي تواند از يك «گذرگاه مرزي» به يك «دروازه تجاري» و ماكو از يك منطقه مرزي به يكي از محورهاي اصلي تجارت و ترانزيت كشور تبديل شود؛ مسيري كه تحقق هدف تجارت ۳۰ ميليارد دلاري ايران و تركيه نيز بخشي از چشم انداز آن خواهد بود.
