اربعین امروز تنها یک اجتماع مذهبی نیست؛ بلکه شبکهای گسترده از روابط انسانی، اعتماد اجتماعی، مشارکت داوطلبانه، خدمترسانی، همدلی و هویت مشترک را در مقیاسی فراملی فعال میکند.
اهمیت این مساله زمانی بیشتر میشود که اربعین را در شرایطی مطالعه کنیم که منطقه با بحرانهای امنیتی و سیاسی روبهروست و ایران نیز با تهدیدهای نظامی، فشارهای سیاسی، جنگ اقتصادی و جنگ شناختی مواجه است.
در چنین شرایطی این پرسش مطرح میشود که: اربعین حسینی در روزگار تهدید و جنگ، چه پیام اجتماعی و سیاسیای دارد؟
آیا میتوان این اجتماع عظیم را صرفا یک مناسک مذهبی دانست یا باید آن را بخشی از ظرفیت اجتماعی، فرهنگی و تمدنی جهان اسلام تلقی کرد؟
از منظر جامعهشناسی دین، پاسخ به این پرسش ما را به مفاهیمی همچون هویت جمعی، همبستگی اجتماعی، سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مشارکت داوطلبانه، تابآوری اجتماعی و قدرت نرم هدایت میکند.
اربعین؛ از مناسک دینی تا پدیده اجتماعی
در جامعهشناسی دین، مناسک جمعی تنها مجموعهای از اعمال عبادی نیستند؛ بلکه میتوانند در تولید و بازتولید ارزشهای مشترک و تقویت پیوندهای اجتماعی نقش داشته باشند.
امیل دورکیم، جامعهشناس برجسته فرانسوی، بر نقش آیینهای جمعی در ایجاد احساس همبستگی اجتماعی تاکید میکرد. از نگاه او، هنگامی که انسانها در یک مناسک مشترک گرد هم میآیند، احساس تعلق آنان به یک اجتماع اخلاقی تقویت میشود.
اگر این چارچوب را درباره اربعین بهکار ببریم، میتوان گفت فرد در این حرکت از یک «منِ منفرد» به عضوی از یک «ما»ی بزرگتر تبدیل میشود. او دیگر تنها یک زائر نیست؛ بلکه عضوی از یک اجتماع معنایی است که با یک خاطره تاریخی، یک ارزش مشترک و یک آرمان اخلاقی پیوند خورده است. از این منظر، اربعین را میتوان بازسازی سالانه یک هویت جمعی دانست.
حافظه عاشورا و تولید هویت جمعی
هیچ جامعهای بدون حافظه تاریخی نمیتواند هویت پایدار خود را حفظ کند. عاشورا در فرهنگ اسلامی و بهویژه در فرهنگ شیعی، تنها یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی است که مفاهیمی همچون عدالت، آزادگی، وفاداری، ایثار و مقابله با ظلم را در خود جای داده است. اربعین این حافظه را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکند.
کودک، نوجوان، …
