بر پایه این دادهها، نزدیک به نیمی از یک شبانهروز ایرانیان صرف «رسیدگی و خودمراقبتی» میشود؛ گروهی از فعالیتها که خواب، غذا خوردن، بهداشت فردی، آمادگی شخصی و امور مشابه را دربرمیگیرد. طبق این تحقیق هر فرد بهطور متوسط ۱۱ساعت و ۴۵دقیقه از ۲۴ساعت شبانهروز را به این بخش اختصاص میدهد. یعنی ۴۹درصد از کل زمان روزانه. این رقم نشان میدهد مهمترین بخش زمان زندگی روزمره نه در محیط کار و نه در فضای تفریح بلکه در قلمرو نیازهای پایه و بازتولید توان جسمی و روانی سپری میشود. این آمار که بر نقاط شهری کشور و افراد ۱۵ساله و بالاتر متمرکز است، جزئیات دیگری نیز از نسبت میان کار، آموزش، مراقبت، معاشرت و فراغت در زندگی ایرانیان بهدست میدهد؛ جزئیاتی که میتواند برای سیاستگذاران، پژوهشگران اجتماعی و حتی خانوادهها معنادار باشد. سهم بزرگ خواب، غذا و آمادگی شخصی
قرار گرفتن رسیدگی و خودمراقبتی در صدر جدول مصرف زمان، در نگاه نخست امری طبیعی بهنظر میرسد. خواب، غذا خوردن، استراحت، نظافت و رسیدگی شخصی فعالیتهایی اجتنابناپذیرند که کیفیت آنها مستقیما با سلامت، بهرهوری و رضایت از زندگی ارتباط دارد. با این حال اختصاص نزدیک به ۱۲ساعت از شبانهروز به این حوزه، پرسشهایی را مطرح میکند: سهم واقعی خواب در این عدد چقدر است؟ چه بخشی از این زمان به رفتوآمدهای روزمره، آماده شدن برای کار یا مدرسه، وعدههای غذایی طولانی و استراحت منفعلانه اختصاص دارد؟ آیا این الگو در میان گروههای مختلف سنی، شغلی و اقتصادی یکسان است؟
در جامعهای که فشارهای اقتصادی، ساعات رفتوآمد و چندشغله بودن برای بخشی از جمعیت به واقعیت روزمره تبدیل شده، «زمان شخصی» همیشه بهمعنای زمان باکیفیت و آرامشبخش نیست. بخشی از این زمان ممکن است صرف رفع خستگی ناشی از کار، ترافیک یا مسئولیتهای خانوادگی شود؛ موضوعی که در تحلیل کیفیت زندگی اهمیت فراوانی دارد.
فراغت؛ دومین قلمرو مهم شبانهروز
پس از رسیدگی و خودمراقبتی، عنوان «فرهنگ، فراغت، رسانه و ورزش» با ۴ساعت و یک دقیقه در رتبه دوم قرار دارد. این بخش ۱۶.۷درصد از کل زمان روزانه را شامل میشود و فعالیتهایی مانند تماشای تلویزیون، استفاده از فضای مجازی، مطالعه، ورزش، تفریح و سرگرمی را دربرمیگیرد. این عدد از یکسو نشاندهنده حضور پررنگ رسانه و سرگرمی در زندگی روزمره است و از سوی دیگر، ترکیب درونی این زمان اهمیت دارد. زیرا تماشای تلویزیون یا حضور در شبکههای اجتماعی، اگرچه در دسته اوقات فراغت جا میگیرند، الزاما معادل فعالیت فرهنگی، ورزش یا تفریح فعال نیستند. گسترش تلفنهای هوشمند و شبکههای اجتماعی در سالهای گذشته، مرز میان فراغت، ارتباطات اجتماعی، آموزش غیررسمی و حتی کار را کمرنگتر کرده است. ممکن است فردی هنگام استفاده از تلفن همراه، همزمان اخبار را دنبال کند، با دوستانش در ارتباط باشد، خرید انجام دهد یا بخشی از وظایف شغلی خود را پیگیری کند. به همین دلیل، تحلیل دقیقتر مصرف زمان نیازمند تفکیک جزئیتر میان انواع استفاده از رسانه است.
بار پنهان خدمات خانگی بدون مزد
یکی از برجستهترین دادههای این گزارش، سهم ۲ساعت و ۵۶دقیقهای «خدمات خانگی بدون مزد» است؛ فعالیتهایی نظیر آشپزی، نظافت، شستوشو، خرید و نگهداری خانه که ۱۲.۲درصد از زمان شبانهروز را بهخود اختصاص میدهد. این بخش از فعالیتها اگرچه در آمارهای رایج اقتصادی معمولا تحت عنوان اشتغال یا تولید ناخالص داخلی ثبت نمیشود اما نقشی بنیادی در اداره خانوار و تداوم زندگی اجتماعی دارد. کار خانگی بدون مزد، زیرساخت پنهان بسیاری از فعالیتهای بیرون از خانه است چراکه امکان اشتغال، تحصیل و حضور اجتماعی دیگر اعضای خانواده را فراهم میکند. دادههای مصرف زمان در بسیاری از کشورها نشان دادهاند تقسیم کار خانگی میان زنان و مردان یکسان نیست و زنان معمولا سهم بیشتری از این مسئولیتها را برعهده دارند. هرچند تصویر حاضر متوسط کل افراد را نشان میدهد اما تفکیک آمار بر حسب جنسیت، سن، وضعیت تأهل و اشتغال میتواند واقعیت دقیقتری از توزیع این بار پنهان ارائه کند.
کار؛ کمتر از سه ساعت در میانگین روزانه
براساس این آمار، «اشتغال و فعالیتهای مرتبط برای مزد» بهطور متوسط ۲ساعت و ۴۸دقیقه از شبانهروز را دربرمیگیرد که معادل ۱۱.۷درصد از کل زمان است. این عنوان شامل کار اصلی، کار دوم، رفتوآمد به محل کار و دیگر فعالیتهای شغلی است. ممکن است این رقم در مقایسه با ساعات کار روزانه شاغلان پایین بهنظر برسد اما باید توجه داشت دادهها میانگین کل جمعیت بالای ۱۵سال را محاسبه کردهاند؛ جمعیتی که در آن دانشآموزان، دانشجویان، بازنشستگان، بیکاران، خانهداران و افراد خارج از بازار کار نیز حضور دارند. بنابراین این عدد را نمیتوان مستقیما معادل ساعات کاری افراد شاغل دانست. با این همه سهم کمتر از سه ساعت کار مزدبگیر در متوسط روزانه نشان میدهد ساختار جمعیتی و میزان مشارکت اقتصادی، تأثیر قابل توجهی بر الگوی کلی مصرف زمان دارد. تحلیل جداگانه زمان کار در میان زنان و مردان شاغل، کارکنان بخش رسمی و غیررسمی و افراد دارای شغل دوم، میتواند لایههای بیشتری از واقعیت بازار کار را آشکار کند.
معاشرت؛ سهمهای کوچک اما تعیینکننده
«معاشرت و مشارکت اجتماعی» با یک ساعت و ۳۸دقیقه، حدود ۶.۸درصد از زمان روزانه را بهخود اختصاص داده. گفتوگو و دیدار با دیگران، حضور در مراسمها و فعالیتهای اجتماعی بخشی از سرمایه اجتماعی هر جامعه را میسازد؛ سرمایهای که در دوره گسترش ارتباطات مجازی، شکل و کیفیت آن در حال تغییر است. در سوی دیگر، «مراقبت بدون مزد از اعضای خانواده و دیگران» روزانه ۲۱دقیقه، معادل ۱.۵درصد از زمان را دربرمیگیرد. مراقبت از کودکان، سالمندان، بیماران و افراد دارای نیازهای ویژه در این دسته جا دارد. هرچند سهم زمانی آن در میانگین کلی کم دیده میشود اما برای خانوادههایی که مسئولیت مراقبت مستمر را برعهده دارند، این زمان میتواند بسیار بیشتر باشد.
کمترین سهم نیز به «یادگیری» اختصاص دارد؛ تنها ۲۶دقیقه در روز یا ۱.۸درصد از شبانهروز. این بخش شامل تحصیل رسمی، دورههای آموزشی و مطالعه درسی و غیردرسی است. چنین رقمی میتواند زنگ هشداری درباره جایگاه آموزش مستمر و یادگیری مادامالعمر در زندگی روزانه باشد؛ بهویژه در جهانی که مهارتآموزی و بهروزرسانی دانش، شرط مهم سازگاری با تحولات شغلی و فناوری است. این ساعتنگار اجتماعی نشان میدهد زندگی ایرانیان میان نیازهای شخصی، کار مزدی، کار خانگی، فراغت، مراقبت و آموزش تقسیم شده اما پشت هر میانگین، تفاوتهای بزرگی میان گروههای اجتماعی نهفته است؛ تفاوتهایی که شناخت آنها میتواند راه را برای سیاستگذاری دقیقتر در حوزه اشتغال، خانواده، رفاه، آموزش و اوقات فراغت باز کند.
