روزهای گرم مردادماه معمولا با افزایش مصرف آب همراه است؛ از مصرف بیشتر برای شرب و بهداشت گرفته تا استفاده از کولرهای آبی. این افزایش تقاضا در شرایطی رخ میدهد که منابع آبی تهران هنوز از آثار چند سال خشکسالی خارج نشدهاند. براساس اعلام شرکت آب منطقهای تهران، مجموع ذخیره مخازن سدهای امیرکبیر، لتیان، ماملو، طالقان و لار به حدود ۵۳۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم در مقایسه با متوسط بلندمدت ۷۵۰میلیون مترمکعبی، حدود ۲۲۰میلیون مترمکعب کمتر است.
البته شرایط همه سدها یکسان نیست. سدهای امیرکبیر و لتیان امسال وضعیت ذخیرهای بهتری داشتهاند، اما سدهای ماملو و لار همچنان شرایط نگرانکنندهای دارند و میزان ذخیره آنها به حدود ۱۰درصد یا کمتر از ظرفیت مخزن رسیده و سد طالقان نیز دستکم نیمی از حجم خود را از دست داده است. این ارقام نشان میدهد حتی اگر بارشها در مقاطعی بهبود پیدا کنند، بازسازی ذخایر آبی تهران به زمان بیشتری نیاز دارد و نمیتوان با چند بارندگی مناسب، پایان دوره خشکسالی را اعلام کرد.
بارش نرمال، پایان خشکسالی نیست
سخنگوی صنعت آب کشور نیز با همین نگاه هشدار داده است که قرار گرفتن شاخص بارش در محدوده نرمال بلندمدت، به معنای پایان بحران آب نیست.
عیسی بزرگزاده با اشاره به اینکه اکنون ۱۲ استان همچنان با کمبارشی مواجهند، تأکید کرده است که پارسال حدود دوسوم کشور با کمبارشی روبهرو بودند و این میزان امسال به حدود یکسوم کاهش یافته، اما مسأله آب همچنان پابرجاست. واقعیت اقلیمی ایران نیز اهمیت این موضوع را دوچندان میکند.
حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد کشور در محدوده اقلیم خشک، نیمهخشک و فراخشک قرار دارد و میانگین بارش سالانه کشور حدود ۲۴۰ میلیمتر است؛ درحالیکه متوسط جهانی حدود ۷۵۰میلیمتر اعلام شده است. در تهران نیز مجموع بارش سال آبی جاری حدود ۱۷۴.۵ میلیمتر بوده است؛ بنابراین حتی در صورت بهبود نسبی شرایط بارشی، نمیتوان انتظار داشت کسری انباشته منابع آبی در مدت کوتاهی جبران شود.
کاهش مصرف؛ نقطه امید مدیریت آب
در این میان، یکی از مهمترین اتفاقات مثبت، کاهش مصرف آب در تهران است. به گفته بهنام بخشی، سخنگوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران، سرانه مصرف آب تهرانیها که در سال ۱۴۰۲ بیش از ۲۰۰ لیتر بوده، اکنون به حدود ۱۸۰ لیتر رسیده است. هدفگذاری نیز کاهش این رقم به ۱۶۵ تا ۱۷۰ لیتر تا پایان امسال و در سالهای آینده رسیدن به ۱۳۰ لیتر در روز به ازای هر نفر است. آمار مصرف روزانه نیز از تغییر رفتار مصرفکنندگان حکایت دارد. مصرف آب تهران در ۷ مرداد سال گذشته حدود چهارمیلیون و ۳۰هزار مترمکعب بود که در روز مشابه امسال به حدود سهمیلیون و ۳۷۰هزار مترمکعب کاهش یافته است. تغییر الگوی مصرف در آمار مشترکان نیز خود را نشان میدهد. سهم مشترکان خوشمصرف در چهار ماه نخست امسال به ۴۸ درصد افزایش یافته و سهم مشترکان پرمصرف از ۵۹ به ۴۹ درصد کاهش پیدا کرده است. همچنین سهم مشترکان بدمصرف از ۴ به ۳درصد رسیده است. نصب حدود سهمیلیون قطعه کاهنده مصرف آب در منازل و تجهیز ۵۳۲ هزار واحد مسکونی و غیرمسکونی نیز از دیگر اقداماتی است که در کاهش مصرف مؤثر بوده است.
پساب؛ راهی برای کاهش فشار بر منابع آب شیرین
بخشی، سخنگوی آبفای تهران با بیان اینکه در کنار مدیریت مصرف، توسعه استفاده از منابع آبی جایگزین نیز اهمیت زیادی دارد گفت: ظرفیت تولید پساب استان امسال ۱۱۰میلیون مترمکعب افزایش خواهد یافت. پساب میتواند بخشی از نیازهای غیرشرب، بهویژه در حوزه صنعت و فضای سبز را تأمین کند و در نتیجه فشار بر منابع آب سطحی و زیرزمینی را کاهش دهد. این رویکرد در شرایطی که تهران با کسری منابع آبی مواجه است، باید با سرعت بیشتری دنبال شود.
سخنگوی آبفای تهران در بخش دیگری از صحبتهای خود تصریح کرد: واقعیت این است که بحران آب تهران صرفا با افزایش بارش یا پرشدن مقطعی سدها حل نمیشود. کاهش بارشهای انباشته، تغییرات اقلیمی، رشد تقاضا و محدودیت منابع طبیعی باعث شده مدیریت مصرف به یک ضرورت دائمی تبدیل شود و نه یک توصیه مقطعی برای روزهای گرم تابستان.
از سوی دیگر، تجربه ماههای اخیر نشان داده است که همراهی مردم میتواند تأثیر قابلتوجهی در عبور از دورههای سخت آبی داشته باشد. کاهش مصرف سرانه و افزایش سهم مشترکان خوشمصرف، نشانهای از همین همراهی است؛ اما با توجه به فاصله ذخایر سدها با میانگین بلندمدت، هنوز نمیتوان از «نقطه خطر عبور کردیم» سخن گفت. تهران برای عبور از تابستان امسال بیش از هر چیز به تداوم همین رفتار نیاز دارد؛ استفاده منطقی از آب، کاهش مصارف غیرضروری، توجه به ساعات اوج مصرف و استفاده از تجهیزات کاهنده میتواند فشار بر شبکه را کاهش دهد. در نهایت، مسأله آب تهران فقط به عملکرد سدها و میزان بارش وابسته نیست؛ بخش مهمی از راهحل، در شیوه مصرف شهروندان و اصلاح الگوی مصرف قرار دارد.
گرمای هوا ممکن است بار دیگر مصرف آب را افزایش دهد، اما منابع آبی تهران همچنان توان تحمل مصرف بیمحابا را ندارند. بهبود بارشها فرصت ارزشمندی برای تنفس منابع آب ایجاد کرده است، نه مجوزی برای بازگشت به الگوهای پرمصرف. تا زمانی که ذخایر سدها به سطح مطمئن نرسیده و کسری سالهای خشکسالی جبران نشده است، صرفهجویی و مدیریت مصرف باید همچنان به عنوان بخشی از زندگی روزمره شهروندان تهران ادامه پیدا کند.
زیرساخت آب هم در جنگ آسیب دید
در جریان جنگ رمضان، زیرساختهای آب و فاضلاب تهران نیز از آسیبهای ناشی از حملات در امان نماند و چندین مورد اصابت به شبکه و تأسیسات این بخش گزارش شد. بااینحال، حضور سریع نیروهای شرکت آب و فاضلاب در محل و عملیات اضطراری برای ترمیم شبکه باعث شد تأسیسات آسیبدیده در کوتاهترین زمان ممکن دوباره وارد مدار شوند. حبیبالله حدادی، مدیرعامل شرکت آبوفاضلاب منطقه ۵ شهر تهران گفت: در ایام جنگ رمضان چندین اصابت به شبکه آب و فاضلاب وارد شد که با توجه به حضور ماموران شرکت آبوفاضلاب استان تهران در پنج ساعت تاسیسات به مدار خدمترسانی برگشتند، برای مثال در چهارراه آژیده، شبکه اصلی آب مورد اصابت قرار گرفت که نیروهای شرکت آبوفاضلاب در محل حضور پیدا کردند. بااینحال اطراف همان منطقه دوباره مورد اصابت قرار گرفت، اما خدمترسانی متوقف نشد. همزمان، برنامه بازسازی و نوسازی شبکه نیز ادامه یافته و بهسازی ۱۸کیلومتر از شبکه آب منطقه ۵ تهران در دستورکار قرار گرفته است. این تجربه نشان داد که در کنار مسأله کمبود منابع آب، تابآوری و آمادهبهکاری زیرساختهای حیاتی نیز اهمیتی دوچندان دارد و باید همزمان با توسعه منابع جدید، بازسازی و مقاومسازی شبکهها نیز دنبال شود.
استفاده از ادوات کاهنده آب
سخنگوی آبفای تهران گفت: در چهار ماهه ۱۴۰۴؛ ۳۷ درصد و امسال ۴۸درصد خوشمصرف داریم، میزان پرمصرفها از ۵۹ درصد به ۴۹ درصد رسیده و بدمصرفها از ۴ درصد به ۳ درصد رسیده است. این دستاورد حاصل ارتقای سواد آبی و همراهی مسئولانه تهرانیها در رعایت الگوهای بهینهسازی است و مردم پایتخت امروز پیشگام مدیریت مصرف در کشور هستند. سخنگوی آبفای تهران با تاکید بر اثربخشی راهکارهای فناورانه و غیرقیمتی گفت: در قالب طرحهای بهینهسازی، حدود سه میلیون قطعه ابزار کاهنده مصرف در سطح پایتخت نصب شده و بالغ بر ۵۳۲ هزار واحد مسکونی و غیرمسکونی به این ادوات مجهز شدهاند. دادههای حاصل از صدور قبوض مشترکانی که از تجهیزات کاهنده استفاده کردهاند، حاکی از کاهش دستکم ۲۰ درصدی در حجم مصرف و افت ۴۰ تا ۵۰ درصدی آببهای آنهاست که افزون بر حفظ منابع آبی، کمک مؤثری به اقتصاد خانوادهها بهشمار میرود. تاکنون در ۵۳۲ هزار واحد در تهران ادوات کاهنده مصرف نصب شده که مجموع تعداد تجهیزات کاهنده مصرف در تهران به سه میلیون قطعه رسیده است. استفاده از ادوات کاهنده مصرف، موجب کاهش ۲۰ درصدی حجم مصرف آب و کاهش ۴۰ تا ۵۰ درصدی هزینه قبوض آب این مشترکان شده است.
