براساس مطالعهای که در نشریه علمی پولوس منتشر شده و حدود ۹۰۰بزرگسال آلمانی را بررسی کرده است، افرادی که استفاده افراطیتری از اینترنت دارند، بیش از دیگران با استرس، خلقوخوی منفی، افت کیفیت روابط و بیتوجهی به مسئولیتهای شخصی و اجتماعی روبهرو میشوند. یافتههای این تحقیق بار دیگر این پرسش مهم را مطرح میکند که آیا اینترنت همانقدر که ابزار ارتباط و دسترسی به اطلاعات است، میتواند به تهدیدی خاموش برای سلامت روان نیز تبدیل شود؟
از سرگرمی تا وابستگی رفتاری
اینترنت ابتدا برای بسیاری از کاربران، ابزاری برای جستوجوی اطلاعات، ارتباط سریعتر و سرگرمیهای کوتاهمدت بود اما با گسترش شبکههای اجتماعی، پیامرسانها، پلتفرمهای ویدئویی و بازیهای آنلاین، الگوی مصرف کاربران بهتدریج تغییر کرد. اکنون بسیاری از افراد بدون آنکه متوجه باشند ساعتهای طولانی را در چرخهای از اسکرول کردن، پاسخ دادن به پیامها، چک کردن اعلانها و مقایسه خود با دیگران سپری میکنند.
پژوهش منتشرشده بر همین نقطه تمرکز دارد: استفادهای که دیگر صرفا کاربردی یا تفریحی نیست بلکه حالت اجباری و کنترلنشده پیدا میکند. در چنین وضعیتی فرد ممکن است برای فرار از استرس به اینترنت پناه ببرد اما پس از مدتی با اضطراب بیشتر، احساس خستگی ذهنی، عقب افتادن کارها و حتی اختلال در روابط واقعی مواجه شود.
این چرخه، برای بسیاری از کاربران آشناست. فرد برای چند دقیقه وارد شبکه اجتماعی میشود اما ناگهان متوجه میشود یک ساعت گذشته است بدون آنکه احساس آرامش کرده باشد. حتی ممکن است پس از خروج از فضای مجازی، احساس بیحوصلگی، ناکامی یا گناه بیشتری تجربه کند.
شبکههای اجتماعی و دام مقایسه مداوم
یکی از مهمترین عواملی که کارشناسان در توضیح این پدیده به آن اشاره میکنند، مقایسه مداوم در شبکههای اجتماعی است. کاربران در این فضاها معمولا با نسخهای گزینششده، ویرایششده و اغلب زیباتر از زندگی دیگران روبهرو هستند: سفرها، موفقیتهای شغلی، روابط عاطفی ایدهآل، بدنهای ورزیده، خانههای مرتب و لحظههایی که ظاهرا همیشه شاد و بینقصند اما مشکل از جایی آغاز میشود که مخاطب، زندگی واقعی خود را با این تصاویر انتخابشده مقایسه میکند. نتیجه چنین مقایسهای میتواند افزایش احساس ناکافی بودن، نارضایتی از خود و کاهش عزت نفس باشد. بسیاری از کاربران فراموش میکنند آنچه در شبکههای اجتماعی میبینند، تمام واقعیت زندگی دیگران نیست بلکه بخشی از آن است که برای نمایش عمومی انتخاب شده.
خستگی ذهنی در عصر اعلانها
عامل مهم دیگر، فشار مداوم ناشی از تعدد پیامها، اعلانها و جابهجایی سریع میان محتواهای مختلف است. کاربری که همزمان پیامرسان، ایمیل، شبکه اجتماعی، اخبار و ویدئوهای کوتاه را دنبال میکند، عملا ذهن خود را در معرض تحریک دائمی قرار میدهد. این وضعیت میتواند تمرکز را کاهش دهد و احساس خستگی ذهنی ایجاد کند.
مغز انسان برای پردازش مداوم حجم بالایی از اطلاعات کوتاه، پراکنده و ناپیوسته طراحی نشده است. وقتی فرد دائما از یک پیام به یک خبر، از یک ویدئو به یک تصویر و از یک گفتوگو به یک اعلان دیگر منتقل میشود، توان ذهن برای تمرکز عمیق و آرامش کاهش مییابد. به همین دلیل است که برخی افراد پس از ساعتها حضور در فضای مجازی، نهتنها احساس استراحت نمیکنند بلکه خستهتر و آشفتهتر میشوند. این وضعیت میتواند بر کار، تحصیل و روابط شخصی نیز اثر بگذارد. کاهش تمرکز، تأخیر در انجام مسئولیتها و بیتوجهی به وظایف روزمره از پیامدهایی است که در مطالعه یادشده نیز مورد توجه قرار گرفته.
کاهش تحرک بدنی و اثر آن بر روان
استفاده افراطی از اینترنت فقط یک مساله ذهنی نیست بلکه بدن را درگیر میکند. ساعتهای طولانی نشستن در برابر صفحه نمایش، به کاهش تحرک بدنی منجر میشود. این در حالی است که فعالیت فیزیکی یکی از عوامل مهم در حفظ سلامت روان، کاهش استرس و بهبود خلقوخو بهشمار میرود.
پیادهروی، ورزشهای سبک، بازیهای گروهی یا حتی فعالیتهای ساده روزمره میتوانند به تنظیم هیجانها، بهبود خواب و کاهش اضطراب کمک کنند اما زمانی که بخش زیادی از اوقات فراغت به پرسه زدن در اینترنت اختصاص مییابد، فرصت این فعالیتها کمتر میشود. به بیان دیگر، اینترنت افراطی تنها وقت را نمیگیرد بلکه جایگزین رفتارهایی میشود که برای سلامت جسم و روان ضروریاند.
روابط واقعی در سایه ارتباطات مجازی
یکی از تناقضهای مهم عصر دیجیتال این است که انسانها از همیشه متصلتر شدهاند اما لزوما احساس نزدیکی بیشتری نمیکنند. ارتباط آنلاین اگرچه سریع و آسان است اما همیشه نمیتواند جای ارتباط حضوری، گفتوگوی عمیق و تجربه مشترک را بگیرد.
مطالعه یادشده نشان میدهد استفاده کنترلنشده از اینترنت میتواند به روابط شخصی و اجتماعی آسیب بزند. وقتی فرد زمان زیادی را در فضای مجازی سپری میکند، ممکن است از گفتوگو با اعضای خانواده، دیدار با دوستان یا حضور فعال در محیط کار و اجتماع فاصله بگیرد. این فاصله، بهتدریج میتواند احساس تنهایی و انزوا را تشدید کند؛ حتی اگر فرد در ظاهر همیشه آنلاین و در دسترس باشد.
حذف کامل اینترنت یا مدیریت آگاهانه؟
کارشناسان تاکید میکنند هدف حذف کامل اینترنت از زندگی نیست.
در جهان امروز چنین توصیهای نه واقعبینانه است و نه ضروری. مساله اصلی مدیریت آگاهانه مصرف دیجیتال است. تعیین زمانهایی در هفته بدون تلفن همراه و اینترنت، میتواند نخستین گام باشد؛ زمانهایی که فرد آگاهانه از صفحه نمایش فاصله میگیرد و به فعالیتهای جایگزین میپردازد.
پیادهروی، طبیعتگردی، دیدار حضوری با دوستان و خانواده، بازیهای گروهی، مطالعه کتاب یا انجام کارهای هنری میتوانند جایگزینهایی سالمتر برای ساعتها اسکرول بیهدف باشند. همچنین خاموش کردن
اعلانهای غیرضروری، محدود کردن زمان استفاده از شبکههای اجتماعی و پرهیز از چک کردن تلفن همراه پیش از خواب، از اقداماتی است که میتواند فشار روانی ناشی از اینترنت را کاهش دهد.
