این سفر چندروزه بهمثابه یک مسیر رشد و تجلی هویت ملی و دینی نوجوان است که او را از یک مشاهدهگر به یک تحلیلگر فعال تبدیل میکند. با درک همین ضرورت، صداوسیما در ویژهبرنامه «همه به پیش»، دوربین خود را همسفر دانشآموزانی کرده است که در پیادهروی اربعین، مرزهای میان رفاه ظاهری و استقلال واقعی را جستوجو میکنند. سیدحمیدرضا رضایی تهیهکننده و کارگردان این برنامه در گفتوگو با جام جم ابعاد این مستند و تحلیلهای عمیق دانشآموزان را تشریح کرد.
تقابل رفاه ظاهری و اصالت استقلال
یکی از فرازهای مهم این سفر، مواجهه دانشآموزان با مفهوم مقاومت در متن زندگی مردم عراق بود. رضایی در این باره به جامجم میگوید: بچهها در کنار مربیهایشان به این ماهیت رسیدند که اگر جبهه مقاومتی وجود نداشته باشد و اگر بچه شیعه در برابر استبداد نایستد چه آیندهای در انتظارش خواهد بود. دانشآموزان در گفتوگو با میزبانان عراقی دریافتند آنها چقدر ایرانیها را دوست دارند. دلیل این علاقه این است که شیعیان ایران کاری را کردند که عراقیها روزی آرزو داشتند انجام دهند؛ یعنی مقاومت. او با ذکر مثالی عینی ادامه میدهد: دانشآموزان میدیدند عراقیها گاهی ماشینهای خوب آمریکایی سوار میشوند، اما چیز بزرگتری را از دست دادهاند تا چیزهای ظاهری بهدست بیاورند. در این مستندسازی، وقتی از یک نوجوان عراقی پرسیده شد رفاه ظاهری را ترجیح میدهد یا استقلال کشورش را، صراحتا و بدون درنگ گفت دوست داریم کشورمان مال خودمان باشد و خودمان درباره همه چیز تصمیم بگیریم. این موقعیت، اربعین امسال را برای دانشآموزان ویژه ساخت.
مفهوم مستعمره مدرن و ایران قوی
در جریان تهیه این مستند، چالشهای ذهنی جدی میان دانشآموزان شکل گرفته که منجر به تحلیلهای عمیق سیاسی شد. رضایی روایت میکند: یکی از بچهها سوال کرد چرا ما نباید بهسمت صلح و توافق برویم تا بتوانیم از چنین رفاهی بهرهمند شویم؟ در پاسخ به این شبهه، دانشآموز دیگری بحث مستعمره مدرن را پیش کشید. آنها به این تحلیل رسیدند که ما با دو نوع مستعمره روبهرو هستیم. یکسری کشورها مثل برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس مستعمره مدرن هستند که رفاه دارند، اما تحت تسلط یک هیمنه دیگرند ولی در مورد کشورهایی مثل عراق و افغانستان مستکبران میخواهند آنها را پایین و ضعیف نگهدارند. رضایی تاکید میکند: تحلیل خود بچهها این بود که آمریکا با ایران قوی و یکپارچه مشکل دارد. این نگاه تحلیلی که توسط خود دانشآموزان شکل گرفت نشاندهنده بلوغ سیاسی این نسل است.
ضرورت نزدیکی رسانه به دنیای نوجوانان
رضایی با نقد فاصلهای که گاهی میان رسانه و نوجوانان ایجاد میشود، میگوید: اشتباه رسانهای ما این است که فکر میکنیم اینها هنوز به درجهای نرسیدهاند که درباره موضوعات سیاسی ابراز نظر کنند. برنامه «همه به پیش» تلاش میکند این خلأ را پر کند و رویدادهای سیاسی و اجتماعی را از دید بچههای نوجوان ببیند.
او درباره تیم تولید توضیح داد: تیم اتاق فکر برنامه متشکل از جوانان دهههای ۷۰ و ۸۰ است و با دانشآموزان در فضای مجازی در ارتباط دائم هستیم تا دنیای آنها را بفهمیم. با وجود دو دهه فاصله سنی، تلاش میکنم زبان و ادبیاتم را به نسل جدید نزدیک کنم تا روایتها از دریچه چشم این نسل باشد.
بخش مهمی از دغدغههای تهیهکننده و کارگردان «همه به پیش» متوجه نقش خانوادهها در تربیت سیاسی فرزندان است. رضایی میگوید: والدین نباید فکر کنند فرزندانشان برای ابراز نظر سیاسی و اجتماعی زود است. آنها دیگر کودک نیستند و از این مرحله عبور کردهاند. بستن راه ابراز نظر باعث میشود نوجوانان اطلاعات خود را از منابع دیگری دریافت کنند. جنگها و اتفاقات اخیر باعث ارتقای سطح سیاسی و اجتماعی نوجوانان شده است و باید اجازه داد آنها در فضای امن رسانهای ابراز وجود کنند. چون این دانشآموزان هستند که در آینده امنیت کشور را تامین میکنند.
اربعین به مثابه مدرسه رشد و مقاومت
با توجه به کاهش فضای فیزیکی مدارس اربعین بهعنوان یک مدرسه با حضور مربیان آگاه فرصتی برای یادگیری فراهم کرده است. رضایی میگوید: در این سفر ۲۴ساعته بچهها آنچه را در درونشان میگذرد با هم در میان میگذارند. آنها میفهمند مقاومت هزینههایی دارد، اما باعث سربلندی کشور میشود. برنامه «همه به پیش» تلاش کرده چشم سوم این گفتوگوها باشد و ضمن پذیرش تکثر آرا روایتگر صادقانه باشد چراکه همگی خیر و سرافرازی کشورشان را میخواهند.
رضایی ادامه میدهد: دانشآموزان درمییابند که مقاومت هزینههایی دارد، اما همین هزینهها باعث سربلندی کشور میشود. برنامه «همه به پیش» تلاش کرده چشم سوم این گفتوگوها بوده و در عین پذیرش تکثر آرا، روایتگر صادقانه این فضا باشد. چون همه این بچهها زیر پرچم جمهوری اسلامی و بیرق اباعبدالله (ع) حرکت میکنند و همگی خیر و سرافرازی کشورشان را میخواهند.
رضایی هدف نهایی این پروژه را چنین توضیح میدهد: هدف برنامه تغییر کامل بینش سیاسی دانشآموزان در چند روز نیست بلکه غایت ما ایجاد سوال و تأمل در مسیر رشد است. این برنامه در پنج تا شش قسمت تهیه شده و روایتگر سفر اربعین ۱۴۰۵ دانشآموزان است.
آنچه رضایی از تجربه تولید «همه به پیش» روایت میکند، صرفا گزارش یک برنامه تلویزیونی درباره اربعین نیست بلکه نشانهای از تغییر میدان ادراک نسل نوجوان در مواجهه با مفاهیم سیاسی، هویتی و اجتماعی است. در این روایت، اربعین فقط یک مناسک جمعی یا سفر زیارتی نیست بلکه به یک موقعیت تربیتی و تحلیلی تبدیل میشود؛ موقعیتی که در آن دانشآموز ایرانی از خلال گفتوگوی مستقیم با همسال عراقی، نسبت میان استقلال، رفاه، مقاومت و سلطه را نه در قالب مفاهیم انتزاعی بلکه در متن واقعیت میدانی درک میکند.
از این گفتهها میتوان دریافت نسل نوجوان امروز، برخلاف تصور بخشی از رسانهها و حتی بعضی خانوادهها، از مرحله انفعال عبور کرده و توانایی درک و صورتبندی مسائل کلان سیاسی و اجتماعی را پیدا کرده است. از همین رو، اگر رسانه رسمی و خانواده نتوانند فضای امن، صریح و آگاهانهای برای شنیدن و هدایت این ذهن پرسشگر فراهم کنند، این نیاز از مجراهای دیگری تامین خواهد شد. «همه به پیش» میکوشد نه پاسخهای آماده بلکه امکان سوال، تأمل و شکلگیری فهم جمعی را در اختیار مخاطب نوجوان قرار دهد.
بهنظر میرسد «همه به پیش» تلاشی است برای روایت اربعین از زاویه دید دانشآموزان؛ روایتی که در آن نسل جدید نه سوژهای خاموش بلکه ناظری فعال، تحلیلگر و درگیر با مسائل روز است.
تاکید رضایی بر سیاسیترین اربعین دهههای اخیر، طرح مفهوم مستعمره مدرن، برجسته شدن تقابل رفاه ظاهری و استقلال و اصرار بر ضرورت نزدیکی رسانه به زبان نوجوانان، همگی نشان میدهد این برنامه قصد دارد اربعین را بهمثابه مدرسهای برای رشد، مقاومت و خودآگاهی نسل نو بازخوانی کند. حاصل این نگاه آن است که اربعین برای دانشآموزان فقط یک خاطره معنوی باقی نمیماند بلکه به تجربهای تبدیل میشود که میتواند در شکلدهی به درک سیاسی، حس تعلق ملی و فهم هزینه و فایده مقاومت اثرگذار باشد. به این اعتبار، برنامه «همه به پیش» میخواهد چشم سوم این مسیر باشد؛ نه برای تحمیل یک قرائت یکدست بلکه برای ثبت صادقانه لحظهای که در آن نسل نوجوان میخواهد خودش جهان پیرامونش را بفهمد، درباره آن حرف بزند و در مسیر رشد فکری و هویتی خود، سهمی فعال داشته باشد.
