آسیبشناسی اجتماعی و سیاسی نیز چنین است. اگر نگاه ما به یک جریان، یک نظام یا یک مسیر، از ابتدا با روایت شکست آمیخته باشد، هر نقد و هر اشاره به نقطهضعف، نهتنها سودی ندارد، بلکه تبدیل به مرثیهای بیحاصل میشود. این هسته مرکزی بیانی است که تأکید میکند: «آسیبشناسی اگر در ذیل روایت فتح باشد، به سکوی پرش تبدیل میشود.»
اما چرا روایتها اینقدر تعیینکنندهاند؟ زیرا روایت، قاب تصویر ما از واقعیت است. اگر قاب، شکست باشد، هر پدیدهای در آن قاب، تأییدی بر همان شکست جلوه میکند. در چنین فضایی، انتقاد به «سرزنش» تنزل مییابد و سرزنش، انگیزه را میمیراند. عجیب نیست که در 47 سال اخیر، گاهی صدای کسانی شنیده شده که همه چیز را «ازدسترفته» میدانستند؛ از بنیصدر و بازرگان تا هر مسئول دیگری که با هر سلیقهای بر مسند نشست اما تجربه تاریخی انقلاب اسلامی نشان داده که این روایت یأس، نهتنها اصلاحگری را بیمعنا میکند، بلکه سرمایه اجتماعی را از بین میبرد. در مقابل، رهبران بزرگ این مسیر، از امام خمینی (ره) که در بحبوحه حمله صدام، مردم را با جمله «دزدی آمده و سنگی انداخته و رفته»، تا رهبر شهیدمان که فرمود: «آرام باشید. این چیزهایی که شما میبینید، اینها حوادث طبیعی یک راه دشوار به سمت قله است؛ هیچ انتظار نباید داشت که اگر ما میخواهیم به قله برسیم، راه هموار باشد.» تا امروز همواره بر روایت فتح تأکید داشتهاند. این روایت، نه به معنای انکار مشکلات که به معنای دیدن آنها در افق یک پیروزی بزرگتر است.
روایت شکست، میدان را برای اصلاحگران واقعی تنگ میکند اما در روایت فتح، حتی لغزشها نیز فرصت «تدارک» و «تربیت» میشوند. امروز که گاه از خلوت شدن برخی تجمعات و کاهش مشارکتها گلایه میکنیم، شاید باید از خود بپرسیم: آیا روایت غالب ما، روایت فتح است یا روایت یأس؟ آیا انتقادهای ما، با پیشنهاد همراه است یا صرفا فهرستی از سرخوردگیهاست؟
ما در انتخاب روایتمان مختاریم. میتوانیم مانند کسی باشیم که در دل طوفان، تنها به امواج خیره میشود یا ناخدایی که طوفان را به چشم آزمونی برای رسیدن به ساحل میبیند. روایت فتح، یعنی باور به اینکه مسیر درست است، هرچند ناهموار. در این مسیر، آسیبشناسی نه یک زخم که یک فرصت برای رشد است. اگر روایت ما، روایت فتح باشد، آنگاه آینه نقد را نه برای انعکاس تاریکی که برای نشان دادن راه روشنتر بهدست میگیریم.
