از علاقه به چهره مشهور تا تصاحب لحظه
آدمهای معروف، چه بازیگران و خوانندگان باشند و چه ورزشکاران و چهرههای سیاسی، بخشی از زندگی روزمره مخاطبان خود را تشکیل میدهند. مردم با نقشهای آنان میخندند، با شکستهایشان همدردی میکنند و گاه موفقیتهایشان را بخشی از خاطرات شخصی خود میدانند. بههمین دلیل، دیدن یک چهره مشهور از نزدیک برای بسیاری از افراد هیجانانگیز است.
اما در سالهای اخیر، این علاقه در بسیاری از موارد از شکل طبیعی خود خارج شده است. دوربین تلفن همراه،
فاصله میان چهره معروف و مخاطب را از بین برده و هر دیدار را به فرصتی برای ثبت تصویر تبدیل کرده است. مساله دیگر فقط گرفتن یک عکس یادگاری نیست؛ فرد میخواهد تصویر را بلافاصله منتشر کند، واکنش بگیرد و نشان دهد که در کنار چهرهای شناختهشده حضور داشته است. در این وضعیت، خود لحظه اهمیت کمتری از ثبت و انتشار آن پیدا میکند.
مراسمی برای وداع، نه دیدار با ستارهها
در مراسم تشییع و خاکسپاری اکبر عبدی، بسیاری از مردم برای ادای احترام به هنرمندی آمده بودند که سالها مخاطبانش را سرگرم کرده و در حافظه فرهنگیشان جای گرفته بود. با اینحال، گزارشهای منتشرشده از حاشیههای مراسم نشان داد که بخشی از حاضران، حضور هنرمندان دیگر را بهعنوان فرصتی برای عکسگرفتن و فیلمبرداری دنبال میکردند.
برخی افراد با دوربینهای روشن بهدنبال ثبت تصویر چهرههای مشهور بودند. گروهی دیگر برای نزدیکشدن به هنرمندان تلاش میکردند و در این مسیر، گاه نظم جمعیت و آرامش مراسم را بر هم میزدند. حتی گزارشهایی درباره تهیه محتوا برای صفحات مجازی با استفاده از عکس اکبر عبدی، گریم یا میکروفن منتشر شد؛ رفتاری که از نگاه منتقدان، فضای سوگواری را به صحنهای برای تولید محتوای سرگرمکننده تبدیل کرده بود.
در چنین شرایطی، بارها از حاضران خواسته شد از مزار فاصله بگیرند و اجازه دهند مراسم با آرامش برگزار شود. همین تذکرها نشان میداد مدیریت جمعیت و حفظ حرمت مراسم به مسالهای جدی تبدیل شده است.
اعتراض هنرمندان به «تب سلفی»
واکنش برخی هنرمندان حاضر در مراسم، این حاشیهها را به موضوعی گستردهتر تبدیل کرد. آزیتا حاجیان با انتقاد از سلفیگرفتن برخی افراد در مراسم ختم، با لحنی کنایهآمیز پرسید: «مگر به عروسی آمدهاید؟» این جمله، بیش از آنکه صرفا اعتراض به یک رفتار مشخص باشد، نقدی به تغییر فضای سوگواری و از بین رفتن تمایز میان مراسم شادی و عزا بود.
آرام جعفری نیز نسبت به رفتار افرادی که برای رسیدن به چهرههای معروف دیگران را هل میدادند یا مانع آرامش مراسم میشدند، واکنش نشان داد. از نگاه منتقدان، چنین رفتاری تنها بیاحترامی به هنرمندان نیست؛ بلکه در درجه نخست، بیتوجهی به خانواده متوفی و وضعیت روحی آنان است.
مشکل از جایی آغاز میشود که این علاقه به رفتار مزاحم، تعرض به حریم شخصی و بیتوجهی به موقعیت تبدیل میشود.
شبکههای اجتماعی و اقتصاد دیدهشدن
بخش مهمی از این مسأله به نقش شبکههای اجتماعی بازمیگردد. در فضای مجازی، تصویر و ویدئو گاه از خود رویداد مهمتر میشود. افراد برای آنکه از یک اتفاق عقب نمانند، به ثبت سریع و انتشار فوری روی میآورند. این فرهنگ، مفهوم «حضور» را تغییر داده است. فرد دیگر فقط برای شرکت در مراسم حضور ندارد؛ او همزمان میخواهد گزارشگر، تصویربردار و منتشرکننده آن نیز باشد.
مشکل زمانی شدت میگیرد که سوژه، مراسم مرگ و سوگواری باشد. تصویرکردن گریه خانواده، نزدیکشدن دوربین به چهره افراد داغدار یا ثبت واکنشهای احساسی بدون اجازه، ممکن است بازدید زیادی داشته باشد اما از نظر اخلاقی قابل دفاع نیست؛ هر محتوایی که قابلیت انتشار دارد، الزاما شایسته انتشار نیست.
آیا مردم مقصر اصلیاند؟
با وجود انتقادهای فراوان، نمیتوان تمام مسئولیت را بر دوش مردم گذاشت. برگزارکنندگان مراسم نیز باید برای مدیریت جمعیت، تعیین محدودههای مشخص، جلوگیری از ورود افراد مزاحم و حفظ آرامش خانواده برنامهریزی کنند.
از سوی دیگر، رسانهها و صفحات مجازی نیز در شکلگیری این رفتار نقش دارند. وقتی فیلم سلفی در مراسم ختم بهعنوان محتوای پربازدید منتشر میشود، چرخهای شکل میگیرد که در آن رفتار نادرست پاداش رسانهای میگیرد. بخشی از مسئولیت متوجه رسانههایی است که بهجای تمرکز بر زندگی و میراث هنرمند، حاشیههای تصویری و واکنشهای جنجالی را برجسته میکنند.
بازتعریف رابطه مردم و هنرمندان
مردم حق دارند هنرمندان محبوب خود را دوست داشته باشند و در مراسم بدرقه آنان حضور پیدا کنند. هنرمندان نیز بهعنوان چهرههای عمومی، از ارتباط با جامعه جدا نیستند اما شهرت بهمعنای لغو کامل حریم شخصی نیست و علاقه عمومی نیز مجوز هر نوع رفتاری محسوب نمیشود. مراسم اکبر عبدی فرصتی بود برای یادآوری این اصل ساده: گاهی احترام واقعی به یک هنرمند، در عکسگرفتن با او خلاصه نمیشود؛ در سکوتکردن، فاصلهگرفتن و اجازهدادن به خانواده و دوستان برای سوگواری معنا پیدا میکند.
سوگ، صحنه نمایش و مرگ، فرصت تولید محتوای سرگرمکننده نیست. جامعهای که میخواهد برای هنرمندان خود احترام قائل باشد، باید میان علاقه، کنجکاوی و مزاحمت تفاوت بگذارد. در غیراینصورت، حتی مراسمی که برای وداع با یک چهره محبوب برگزار میشود، ممکن است به صحنهای تبدیل شود که در آن، تصویر افراد از خودشان از حرمت فرد از دسترفته مهمتر است.
