اکنون، اما فشارها از سطح تحریمهای مالی فراتر رفته و محدودیتهای حملونقل و اختلال در مسیرهای منطقهای نیز به مشکلات قبلی اضافه شده، اما جریان ورود کالا به کشور متوقف نشده است. آمارهای تجارت خارجی نشان میدهد چین، امارات، ترکیه، هند و شماری دیگر از کشورهای منطقه همچنان در شبکه واردات ایران حضور دارند.
تحریم اقتصادی زمانی بیشترین اثر را دارد که بتواند کشور هدف را از سه حلقه اصلی اقتصاد جهانی یعنی پول، کالا و حملونقل جدا کند. تجربه ایران در سالهای گذشته، نشان داده است که هر سه حلقه تحت فشار قرار گرفتهاند، اما هیچکدام بهطور کامل قطع نشدهاند.
امروز مسأله ایران تنها تحریم بانکی یا محدودیت فروش نفت نیست. محدودیتهای حملونقل، بیمه، بنادر و مسیرهای دریایی نیز به تحریمهای مالی اضافه شده و دشمن از سر استیصال به محاصره اقتصادی رو آورده است. قطعا محاصره هم مانند تحریم اثراتی در اقتصاد کشور دارد، اما بررسیها نشان میدهد ایران طی سالهای گذشته به جای اتکا به یک مسیر مشخص، مجموعهای از مسیرها و ابزارهای موازی را توسعه داده است؛ شبکهای که هدف آن جلوگیری از توقف کامل تجارت خارجی است.
یکی از مهمترین مزیتهای ایران، موقعیت جغرافیایی آن است. کشور از یک سو به خلیجفارس و دریای عمان دسترسی دارد و از سوی دیگر با ۱۵ کشور مرز زمینی یا دریایی دارد. همین موقعیت باعث شده حتی در شرایط محدودیت شدید، امکان استفاده از مسیرهای مختلف تجاری وجود داشته باشد. همچنین ایران در طول سالهای گذشته توانسته با برخی کشورها مانند چین، تجارت ویژهای داشته باشد. کشوری که تامینکننده مواد اولیه بسیاری از کشورها در جهان است. اکنون چین بزرگترین شریک تجاری ایران محسوب میشود و ارتباط اقتصادی دو کشور، بهخصوص در حوزه انرژی، کالا و سرمایهگذاری، ادامه پیدا کرده است. براساس آمارها، این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۶/۹میلیارد دلار تجارت رسمی با ایران گزارش کرده است؛ رقمی که البته صادرات نفت ثبتنشده در آمار رسمی تجارت دوجانبه را شامل نمیشود.
تجارت بدون اتکا به دلار
دومین بخش راهبرد ایران، کاهش وابستگی به دلار در مبادلات خارجی است. تحریم بانکی آمریکا عملا استفاده از این بخش را برای ایران دشوار کرده است. در نتیجه، استفاده از ارزهای محلی، سازوکارهای تسویه غیرمستقیم، تهاتر و شبکههای مالی جایگزین اهمیت بیشتری پیدا کرد. حتی وزارت خزانهداری آمریکا در گزارش خود در ماه مه ۲۰۲۶ اذعان کرده است که بخش قابلتوجهی از فروش نفت ایران با یوان چین تسویه میشود و شبکههای صرافی ایرانی در تبدیل این درآمدها به ارزهای مورد نیاز نقش دارند.
این واقعیت نشان میدهد فشار مالی اگرچه هزینه تجارت ایران را افزایش داده، اما نتوانسته جریان مالی مرتبط با صادرات را بهطور کامل متوقف کند.
تهاتر یکی دیگر از ابزارهایی است که در شرایط تحریم اهمیت پیدا میکند. در تجارت عادی، صادرکننده کالا یا نفت، درآمد خود را به ارز دریافت و واردکننده با استفاده از منابع ارزی اقدام به خرید میکند، اما وقتی انتقال ارز دشوار شود، میتوان این چرخه را کوتاه کرد. برای نمونه، درآمد حاصل از صادرات، میتواند مستقیما برای خرید ماشینآلات، مواد اولیه، دارو، نهادههای کشاورزی یا سایر کالاهای مورد نیاز اختصاص یابد.
تغییر آرایش تجارت در جنگ
یکی از نشانههای تغییر آرایش تجارت خارجی ایران در شرایط فشار و محدودیت، فعال شدن مسیرهای ریلی و زمینی برای انتقال کالا و مواد اولیه است. در همین زمینه قدیر قیافه، نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران از افزایش هفتبرابری تردد قطارهای چین برای تأمین نیازهای ایران خبر داده است؛ به گفته وی، در مسیری که پیشتر هفتهای یک قطار تردد داشت، اکنون این رقم به هفت قطار در هفته رسیده است.
این افزایش تردد را میتوان نشانهای از تلاش بخش خصوصی برای پیدا کردن مسیرهای جایگزین واردات دانست؛ مسیری که در شرایط عادی شاید از نظر هزینه و زمان، انتخاب اول فعالان اقتصادی نباشد، اما در شرایط محدودیت حملونقل و فشار بر مسیرهای دریایی، اهمیت راهبردی پیدا میکند.
قیافه با اشاره به فعالیت بخش خصوصی برای تأمین مواد اولیه واحدهای تولیدی گفته است که فعالان اقتصادی طی ماههای اخیر با سفر به کشورهایی مانند چین، روسیه، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی، به دنبال ایجاد مسیرهای جدید برای تأمین مواد اولیه بودهاند. به گفته او، انتقال تمام نیازهای کشور از مسیر جنوب به شمال و سپس انتقال آن به مرزهای زمینی در کوتاهمدت دشوار است، اما بخش خصوصی توانسته قسمتی از این مسیرها را فعال کند.
مرزهای زمینی؛ حلقه مکمل تجارت
در کنار مسیر ریلی، مرزهای زمینی نیز به یکی از مسیرهای مهم برای حفظ جریان کالا تبدیل شدهاند. دوغارون، سرخس، باجگیران، لطفآباد، اینچهبرون و بازرگان از جمله مرزهایی هستند که به گفته نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران، فعالیت آنها برای تأمین نیازهای تولید و واردات کالا افزایش یافته است.
این موضوع نشان میدهد که در شرایط محدودیت، شبکه تجارت خارجی ایران در حال حرکت به سمت چندمسیره شدن است؛ یعنی به جای وابستگی به یک مسیر اصلی، مجموعهای از مسیرهای ریلی، جادهای و دریایی برای انتقال کالا مورد استفاده قرار میگیرد.
البته این مسیرها در کوتاهمدت نمیتوانند بهطور کامل جایگزین ظرفیت مسیرهای عادی شوند. قیافه نیز تأکید کرده است که در شرایط فعلی نمیتوان به ظرفیت ۱۰۰ درصدی تأمین نیازهای کشور دست یافت و محدودیتهای ناشی از شرایط جنگی همچنان وجود دارد.
مواد اولیه، خط قرمز تجارت در شرایط بحران
به گفته نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران، در تأمین مواد اولیه مورد نیاز بخش معدن نیز مشکلاتی ایجاد شده، اما بخشی از نیازها از طریق واردات زمینی و با همکاری دولت و فعالان اقتصادی در حال تأمین است.
درواقع، عملکرد مسیرهای ریلی و زمینی را باید بخشی از یک پازل بزرگتر دانست؛ پازلی که در آن بخش خصوصی تلاش میکند با تغییر مسیر، تغییر مبدأ تأمین و استفاده از ظرفیت کشورهای مختلف، جریان مواد اولیه را حتی در شرایط دشوار حفظ کند. لازم توجه است که روابط اقتصادی ایران با اروپا نیز بهطور کامل متوقف نشده است. قیافه با اشاره به احتمال شکلگیری توافق میان ایران و طرفهای مقابل، تأکید کرده است که در صورت ایجاد شرایط جدید، اتاق بازرگانی برنامههایی برای توسعه مجدد روابط اقتصادی با اروپا خواهد داشت. اهمیت این موضوع در آن است که راهبرد تجارت خارجی ایران صرفا به شرق محدود نمیشود. اگرچه چین، روسیه و کشورهای همسایه در شرایط تحریم اهمیت بیشتری پیدا کردهاند، اما فعالان اقتصادی همچنان به دنبال حفظ و توسعه ارتباط با بازارهای اروپایی نیز هستند.
درنتیجه، آنچه در حال شکلگیری است، نه جایگزینی کامل یک بلوک اقتصادی با بلوک دیگر بلکه تلاش برای تنوعبخشی به شرکای تجاری و مسیرهای تأمین است؛ رویکردی که میتواند آسیبپذیری اقتصاد ایران را در برابر فشارهای خارجی کاهش دهد.
افزایش تردد قطارهای چین از یک به هفت قطار در هفته را از همین منظر باید دید. شاید این عدد بهتنهایی نتواند تمام نیازهای کشور را پوشش دهد، اما پیام مهمتری دارد: در شرایطی که مسیرهای سنتی تجارت با محدودیت مواجه میشوند، مسیرهای تازه در حال فعال شدن هستند و بخش خصوصی تلاش میکند زنجیره تأمین را از حرکت بازندارد. این همان نقطهای است که دور زدن تحریم و محاصره از یک اقدام مقطعی به یک راهبرد چندمسیره برای حفظ تجارت و تولید تبدیل میشود.
