اوج این حضور سال ۱۴۰۲ ثبت شد؛ زمانی که حدود ۴ میلیون و ۵۰ هزار زائر ایرانی در مراسم اربعین شرکت کردند. در سال ۱۴۰۴ نیز، با وجود دشواریهای اقتصادی، گرمای مسیر، فشار بر زیرساختهای مرزی و نگرانیهای ناشی از شرایط پرتنش منطقه، حدود سه میلیون و ۸۰۰ هزار ایرانی راهی عراق و کربلا شدند. این رقم، هرچند اندکی پایینتر از رکورد سال ۱۴۰۲ است اما همچنان از یکی از گستردهترین موجهای سفر مذهبی ایرانیان در تاریخ معاصر حکایت دارد. این آمار بیش از آنکه فقط یک عدد باشد، نشانهای از جایگاه عمیق حماسه عاشورا در حافظه فرهنگی، دینی و عاطفی جامعه ایران است. برای بسیاری از زائران، اربعین تنها مقصدی در آن سوی مرز نیست؛ مسیری برای ابراز ارادت، تجربه جمعی ایمان و پیوستن به روایتی تاریخی است که در آن مفاهیمی چون ایستادگی، وفاداری، عدالتخواهی و همدلی جایگاهی محوری دارند.
از سفر دشوار تا حرکت میلیونی
حضور گسترده ایرانیان در اربعین، پدیدهای تازه در تاریخ روابط مذهبی و اجتماعی ایران و عراق بهشمار میرود. در سالهای ابتدایی پس از سقوط حکومت صدام حسین و بازگشایی تدریجی مسیرهای زیارتی، سفر به کربلا هنوز با موانع فراوانی همراه بود. ناامنی در بخشهایی از عراق، محدودیت امکانات، دشواری دریافت مجوزهای سفر، کمبود ناوگان حملونقل و نبود زیرساختهای مناسب در مرزها، باعث میشد شمار زائران ایرانی در مقایسه با امروز بسیار معدود باشد.
اما از اواخر دهه ۱۳۸۰ و بهویژه در دهه ۱۳۹۰، روند حضور زائران شتاب گرفت. توسعه گذرگاههای مرزی، افزایش ظرفیت حملونقل جادهای و هوایی، شکلگیری موکبهای ایرانی و عراقی، گسترش خدمات مردمی و همچنین اطلاعرسانی گسترده در رسانهها و شبکههای اجتماعی، دسترسی مردم به این سفر را آسانتر کرد. بهتدریج، اربعین از مراسمی که عمدتا گروههای مذهبی سازمانیافته در آن حضور داشتند، به رویدادی فراگیر برای خانوادهها، جوانان، دانشجویان، کارگران، بازنشستگان و اقشار مختلف جامعه تبدیل شد.
رشد بیش از ۹۵ برابری شمار زائران ایرانی در فاصله سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴ را باید در همین بستر دید. این افزایش فقط ناشی از توسعه امکانات نیست. زیرا بخش مهمی از آن به انگیزههای فرهنگی و اعتقادی بازمیگردد. اربعین برای میلیونها ایرانی به موعدی ثابت در تقویم شخصی و خانوادگی تبدیل شده است؛ سفری که برخی سالها پیش از فرارسیدن آن، برنامهریزی مالی و زمانی برایش آغاز میشود.
مقصدی فراتر از یک سفر مذهبی
در تجربه بسیاری از زائران، راهپیمایی اربعین صرفا به حضور در حرم امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) محدود نمیشود. بخش مهمی از این سفر در مسیر نجف تا کربلا و در ارتباط با دیگر زائران شکل میگیرد؛ در جادهای که میلیونها نفر از ملیتها، زبانها و گروههای اجتماعی گوناگون کنار یکدیگر حرکت میکنند.
برای بسیاری از ایرانیان، این راهپیمایی تجربهای از همبستگی و مشارکت داوطلبانه است. موکبهایی که غذا، آب، محل استراحت، خدمات درمانی و امکانات رفاهی را بهصورت رایگان در اختیار زائران قرار میدهند، نماد مهمی از این مشارکت هستند. بخشی از ایرانیان در نقش زائر وارد عراق میشوند و بخشی دیگر برای خدمترسانی به زائران فعالیت میکنند. گروههایی نیز از ماهها قبل برای تأمین اقلام مورد نیاز موکبها برنامهریزی میکنند و گروهی دیگر در طول مسیر، در حوزه درمان، راهنمایی، حملونقل یا پشتیبانی فعالند.
این شبکه گسترده مردمی، یکی از دلایل ماندگاری و گسترش اربعین بهشمار میرود. زائر در این مسیر فقط مصرفکننده خدمات نیست. در بسیاری از موارد، خود را عضوی از یک جمع بزرگ میبیند که بر پایه کمک متقابل و احساس مسئولیت مشترک شکل گرفته است. همین ویژگی، اربعین را به پدیدهای اجتماعی تبدیل کرده که آثار آن از مرزهای مراسم مذهبی فراتر میرود.
وفاداری به آیین در سالهای دشوار
تجربه سالهای گذشته نشان میدهد علاقه ایرانیان به اربعین، در مواجهه با دشواریها از میان نرفته است. شرایط اقتصادی، هزینههای رفتوآمد، نوسان قیمت ارز، ازدحام در مرزها، طولانی بودن مسیر و گرمای شدید هوا، هر سال بخشی از نگرانیهای زائران را تشکیل میدهد. با این حال، جمعیت میلیونی حاضر در مسیر کربلا نشان میدهد بسیاری از مردم، این سفر را در شمار اولویتهای معنوی و خانوادگی خود قرار میدهند.
اربعین ۱۴۰۴ نیز در شرایطی برگزار شد که منطقه با فضای پرالتهاب و نگرانیهای ناشی از جنگ و ناامنی روبهرو بود. چنین فضایی طبیعتا بر تصمیم خانوادهها، برنامهریزی سفر و ارزیابی مخاطرات مسیر اثر میگذارد. با این همه، حضور حدود ۸/۳ میلیون زائر ایرانی نشان داد که این نگرانیها نتوانسته پیوند بخش بزرگی از جامعه با این آیین را قطع کند. بسیاری از زائرانی که در چنین شرایطی راهی کربلا شدند، سفر خود را فقط یک انتخاب شخصی نمیدانستند بلکه آن را نوعی وفاداری به آیینی میدانستند که در طول سالها با هویت مذهبی و خانوادگیشان پیوند خورده است. در نگاه آنان، سختی راه بخشی از معنای سفر است و حضور در این مسیر، حتی در شرایط دشوار، ارزش نمادین بیشتری پیدا میکند.
آیینی برای نسلهای جدید
حضور پررنگ جوانان و خانوادهها از ویژگیهای برجسته اربعین در سالهای اخیر است. نوجوانانی که همراه خانواده راهی این سفر میشوند، جوانانی که در موکبها داوطلبانه خدمت میکنند و دانشجویانی که با گروههای دوستانه مسیر کربلا را میپیمایند، نشان میدهند اربعین تنها آیینی متعلق به نسلهای پیشین نیست.
رشد ۹۵ برابری حضور زائران ایرانی از سال ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴، نشانه گسترش یک سنت مذهبی در مقیاس اجتماعی است؛ سنتی که توانسته خود را با نسلهای تازه، ابزارهای ارتباطی جدید و شرایط متغیر زمانه پیوند دهد. رکورد ۰۵/۴ میلیون زائر سال ۱۴۰۲ و حضور ۳.۸میلیون نفر در سال ۱۴۰۴، بیانگر آن است که اربعین برای میلیونها ایرانی همچنان یک قرار سالانه و یک تجربه عمیق جمعی به شمار میرود.
برای این جمعیت بزرگ، راه کربلا فقط مسیر میان دو شهر نیست؛ راهی است که با خاطره، ایمان، هویت و وفاداری گره خورده و به نظر میرسد حتی دشواریهای اقتصادی و سایه بحرانهای منطقهای نیز نتوانسته آن را از زندگی بخش بزرگی از جامعه ایران حذف کند.
