زیارت؛ عبور از غفلت به حضور و از خودمحوری به خداخواهی
این استاد حوزه و دانشگاه در ابتدای سخنان خود با استناد به آیات و روایات، زیارت را نه یک مناسک سطحی، بلکه یک «حرکت معرفتی‑عبادی‑ولایی» دانست و اظهار کرد: زائر حقیقی با زیارت، از عالم غفلت به عالم حضور، از پراکندگی به توحید، از خودمحوری به خداخواهی و از فاصله گرفتن از حجت خدا، به تجدید عهد با او میرسد. از همینرو است که در روایات معصومین (ع) به ویژه درباره زیارت امام رضا (ع)، این همه تأکید بر ثواب عظیم، مغفرت و آثار معنوی شده است.
چرا زیارت امام رضا (ع) اینقدر بر بخشش گناهان تأکید دارد؟
سیفی آملی در پاسخ به این سؤال که راز تأکید روایات بر ثواب اخروی و آمرزش گناهان در زیارت امام رضا (ع) چیست، سه نکته را برشمرد: اول؛ اظهار ولایت و وفاداری به حق؛ زیارت، فقط ابراز محبت صِرف نیست؛ اعلام ولایت است. زائر وقتی به حریم امام معصوم میرود، در حقیقت اعلام میکند که حق را در محور امامت و ولایت میفهمد و راه نجات را در پیروی از حجت خدا میداند. این اعلام وفاداری، خود یک عمل عظیم عبادی است. دوم؛ تحول درونی و زمینهسازی برای مغفرت الهی؛ زائری که با معرفت و اخلاص وارد حرم میشود، در برابر عظمت امام خضوع کرده، دلش نرم میشود و توبه در او زنده میگردد. بسیاری از گناهان با همین تحول حقیقی درونی شسته میشود و زیارت، یکی از مهمترین زمینههای این تحول است.
وی ادامه داد: سوم؛ تقرب به خدا از مسیر ولی خدا؛ تکریم مقام حجت خدا، یعنی نزدیک شدن به باب هدایت الهی. ثواب زیارت در حقیقت، ثواب حرکت به سوی خدا از مسیر ولیّ اوست. این معنا در وجود مقدس امام رضا (ع) جلوه ویژهای دارد؛ چراکه ایشان امامی است که بار غربت، دوری از وطن، فشارهای سیاسی و مظلومیت تاریخی را به دوش کشیده است.
تشبیه ثواب زیارت به حج و عمره؛ نه به معنای جایگزینی فقهی
این استاد حوزه در پاسخ به سؤال دیگری درباره تعبیر روایات مبنی بر برابری یا برتری ثواب زیارت امام رضا (ع) نسبت به حج و عمره، تأکید کرد: مقصود این نیست که زیارت جایگزین واجب حج شود؛ حج فریضهای مستقل است و هیچ زیارتی آن را ساقط نمیکند. اما از نظر معنوی و تربیتی، این تشبیه دارای فلسفههایی است: نخست اینکه هم حج و هم زیارت، «سفر الهی» هستند؛ در حج به سوی خدا میرویم و در زیارت به سوی حجت خدا. اگر کعبه خانه خداست، امام راهنمای وصول به خداست. دوم اینکه در دوران اختناق، زیارت ائمه (ع) به ویژه امام رضا (ع) با مشقت، خطر و هزینههای سنگین همراه بود که آن را به نوعی «جهاد روحی و عملی» تبدیل میکرد. سوم اینکه این تعبیر به ما میگوید: حج حقیقی بدون ولایت، ناقص فهمیده میشود و عبادت وقتی به کمال میرسد که در مدار ولایت باشد.
ارتباط زیارت امام رضا (ع) با تجدید عهد با ولایت در عصر غیبت
سیفی آملی در ادامه با اشاره به پرسشی درباره نقش زیارت امام رضا (ع) در حفظ ارتباط با امام زمان (عج) در دوران غیبت، خاطرنشان کرد: در عصر غیبت، بزرگترین نیاز مؤمن، حفظ "جهت ولایت" است. انسان اگرچه دسترسی ظاهری به امام عصر (عج) ندارد، اما از راه محبت، معرفت، اطاعت از نائبان حق و زنده نگه داشتن فرهنگ اهل بیت (ع)، میتواند این مسیر را ادامه دهد.
وی ابراز کرد: زیارت ثامن الحجج (ع) در این میان نقش ویژهای دارد؛ چرا که حرم ایشان به مثابه "مدرسه ولایت" است و حضرت، پل آشکار میان امامت ظاهر و امامت غایب به شمار میرود. وقتی زائر به امام رضا (ع) سلام میدهد، در واقع با زمان خود عهد میبندد که همچنان بر پیمان اهل بیت (ع) وفادار مانده، حق را در محور امامت میفهمد و منتظر وجود قدسی حضرت حجت (عج) است.
این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: به تعبیر دیگر، زیارت امام رضا (ع) تمرین عملی انتظار است؛ یعنی انسان میآموزد چگونه دل خود را به امامی که حاضر، اما غریب است بسپارد.
تداوم امامت از امام رضا (ع) تا امام عصر (عج)؛ نشانه حقانیت مکتب اهل بیت (ع)
سیفی آملی در پاسخ به سؤال دیگری درباره فلسفه استمرار سلسله امامت پس از امام رضا (ع) تا امام زمان (عج)، اظهار کرد: این تداوم، یکی از نشانههای روشن حقانیت مکتب اهل بیت (ع) و امامت دوازدهگانه است. امامت در نگاه شیعه، یک منصب الهی و نصّمحور است، نه انتخابی یا سیاسی. مردم امام را تعیین نمیکنند؛ بلکه خداوند از طریق پیامبر (ص) و امام پیشین، امام بعدی را معرفی میکند.
وی گفت: این استمرار دارای پیامهای مهمی است که عبارتند از؛ حفظ خط هدایت الهی و خالی نماندن زمین از حجت خدا، ابطال این اندیشه که امامت امری سیاسی یا قابل انقطاع است، اثبات این حقیقت که اهل بیت (ع) یک طرح الهی پیوسته بودهاند، نه جریانی انسانی و مقطعی. جالب آنکه این تداوم در دل شدیدترین فشارهای سیاسی و عباسی رخ داد؛ خلفا میخواستند این سلسله را قطع کنند، اما اراده الهی بر انتقال نور امامت از نسلی به نسل دیگر قرار گرفته بود و این خود، دلیلی آشکار بر الهی بودن اصل ولایت است.
پیام قیام و شهادت امام رضا (ع) برای شیعیان در مواجهه با قدرتهای استکباری
سیفی آملی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ماجرای ولایتعهدی تحمیلی امام رضا (ع) توسط مأمون عباسی، پیام این واقعه را برای امروز بسیار روشن و راهبردی دانست و تأکید کرد: امام رضا (ع) با تدبیر و بصیرتی فوقالعاده، چهره واقعی حکومت عباسی را آشکار کرد. مأمون میخواست با ظاهر احترام به امام، مشروعیت خود را بالا ببرد و همزمان اهل بیت (ع) را در ساختار قدرت حذف کند؛ اما امام این نقشه را خنثی کرد.
این استاد حوزه تاکید کرد: از این رفتار میتوان چند درس بزرگ برای امروز گرفت: اول؛ فریب ظاهر احترام قدرتهای سلطهگر را نخوریم. دوم؛ برای حفظ موقعیت، از اصول خود عقبنشینی نکنیم. سوم؛ در اوج فشارها، هویت دینی و استقلال فکری خود را حفظ کنیم و چهارم اینکه بصیرت و تدبیر در کنار استقامت، از مهمترین ویژگیهای مؤمن ولایی است.
به گفته وی، امام رضا (ع) به ما آموخت که میتوان مظلوم بود، اما منفعل نبود و میتوان در فشار بود، اما حق را رها نکرد.
غربت امام رضا (ع)؛ آیینهای از غربت امام زمان (عج)
این استاد حوزه و دانشگاه در پاسخ به اینکه درباره تأکید زیارتنامهها بر مظلومیت و غربت امام رضا (ع) و ارتباط آن با غربت امام عصر (عج)، گفت: تعبیر "غریبالغربا" درباره امام رضا (ع) بسیار عمیق است. این غربت، فقط به خاطر دوری از مدینه و شهادت در سرزمین خراسان نیست؛ بلکه به این دلیل است که حضرت در فضایی قرار گرفت که حقیقت مقامش برای بسیاری ناشناخته ماند. این همان غربت همیشگی حق در تاریخ است. ارتباط این غربت با غربت امام زمان (عج) بسیار لطیف و معنادار است؛ امام عصر (ع) نیز در عصر غیبت، غریبترین انسانهاست؛ نه به این معنا که تنهاست، بلکه به این معنا که بسیاری او را نمیشناسند، یادش را زنده نگه نمیدارند و برای یاریاش آماده نیستند. در واقع، غربت امام رضا (ع) آیینهای برای فهم عمیقتر غربت حضرت بقیهالله الاعظم است.
