اگر بخواهیم مهمترین رهاورد معنوی و انسانی اربعین را بیان کنیم، از نگاه شما آن چیست و چرا؟
همه زیارتهای اهلبیت (ع) سرشار از برکات فردی، اجتماعی، معنوی و حتی مادی هستند و در میان آنها، زیارت امام حسین (ع) جایگاه ویژهای دارد. با این حال، اینکه امام حسن عسکری (ع) زیارت اربعین را در کنار چهار نشانه دیگر، بهعنوان یکی از پنج نشانه مؤمن معرفی میکنند، نکتهای قابل تأمل است. وجه مشترک این پنج نشانه، «نماد بودن» آنهاست، یعنی هر یک، هویت شیعی را آشکار میکند.
از این منظر، اربعین نیز تنها یک زیارت نیست، بلکه یک نماد بزرگ اجتماعی است. اجتماع میلیونی اربعین، هویت و سبک زندگی شیعی را به نمایش میگذارد و مهمترین رهاورد آن، «امتسازی» است؛ یک فریاد جمعی به شرق و غرب عالم که میگوید به این سبک زندگی توجه کنید.
چه ویژگیهایی در مسیر اربعین باعث میشود نگرش انسان به خودش، دیگران و زندگی تغییر کند؟
یکی از مهمترین ویژگیهای اربعین، تجربه «دوستی از سر تقوا» است. در اربعین، موکبدار به خاطر زائر خدمت نمیکند؛ به خاطر امام حسین (ع) خدمت میکند. اگر زائری از غذایی خوشش نیاید و آن را کنار بگذارد، موکبدار ناراحت نمیشود، چون هدف او جلب رضایت خدا و امام حسین (ع) است، نه تشکر یا رضایت شخص مقابل. این تجربه به انسان میآموزد که میتوان روابط را بر محور خدا و تقوا بنا کرد، نه صرفاً براساس منافع شخصی.
بسیاری از زائران میگویند بعد از اربعین احساس آرامش و امید بیشتری دارند. این تحول از نظر شما ریشه در چه تجربههایی دارد؟
قرآن میفرماید: «ألا بذکر الله تطمئن القلوب.» آرامش حقیقی با یاد خدا حاصل میشود. در مقابل، نظامهای مادی معمولاً انسان را در سه میدان قدرت، ثروت و شهوت درگیر میکنند و آرامش را از او میگیرند. اربعین فضایی متفاوت میسازد؛ رقابت مالی در آن معنا ندارد، خدمات رایگان است، فقیر و غنی کنار هم از یک سفره بهره میبرند، نزاعهای قدرت نیز در متن این حرکت مردمی جایی ندارد.
در چنین شرایطی انسان فرصت مییابد طعم آرامش حقیقی را بچشد. به همین دلیل بسیاری از زائران پس از بازگشت، احساس امید و آرامش بیشتری دارند.
کدام ارزشهای اربعین، مانند ایثار، خدمت، صبر یا همدلی، بیشترین ظرفیت را برای ورود به زندگی روزمره دارند؟
به باور من، مهمترین ارزش اربعین «مواسات و ایثار» است؛ همان سبک زندگی ولایی که اهلبیت (ع) به آن دعوت کردهاند. در روایات آمده است که حق مؤمن بر مؤمن تنها همدردی نیست، بلکه آمادگی برای شریک شدن در داشتههاست. اگر این روحیه را از اربعین به زندگی روزمره منتقل کنیم، جامعهای خواهیم داشت که افراد نسبت به درد و رنج یکدیگر بیتفاوت نیستند و احساس مسئولیت مشترک دارند.
چرا برخی افراد بعد از بازگشت از اربعین تغییرات پایداری در سبک زندگیشان ایجاد میکنند، اما برخی دیگر خیلی زود به روال گذشته برمیگردند؟
ماندگاری آثار اربعین، وابسته به این است که انسان پیام اصلی آن را به یک برنامه عملی در زندگی تبدیل کند. اگر اربعین فقط یک خاطره شیرین یا یک سفر باشد، طبیعتاً آثارش نیز بهتدریج کمرنگ میشود. اما اگر زائر، سبک زندگی ولایی، روحیه خدمت، ایثار و مسئولیتپذیری نسبت به دیگران را به خانه و جامعه منتقل کند، آن تجربه به یک تحول پایدار تبدیل خواهد شد.
اگر بخواهید به کسی که تاکنون در اربعین شرکت نکرده توضیح دهید، میگویید این سفر بیش از آنکه یک سفر زیارتی باشد، چه نوع تجربهای است؟
اگر بخواهم برای کسی که نگاه دینی عمیقی هم ندارد اربعین را توصیف کنم، میگویم وارد دنیایی میشوی که قواعدش با دنیای رایج متفاوت است. دنیایی که در آن میلیونها نفر بدون چشمداشت مالی، یکدیگر را خدمت میکنند. نمونهاش روایت یک بلاگر امریکایی مسیحی است که پس از حضور در اربعین گفت: «باورم نمیشود در مسیری راه میروم که هرچه میخورم و مینوشم رایگان است.» در جهانی که رقابت، سود و منفعت شخصی اصل شده، چنین فضایی برای بسیاری شگفتآور و حتی غیرقابل باور است. اربعین، تجربه یک سبک زندگی متفاوت است.
از نگاه پژوهشی، اربعین چه تأثیری بر روحیه جمعی، سرمایه اجتماعی و احساس تعلق میان مردم دارد؟
اربعین یک تمرین بزرگ برای «امت شدن» است. این حرکت عظیم، احساس تعلق، همبستگی و زندگی ولایی را تقویت میکند. امروز راهپیماییهای نمادین اربعین محدود به عراق نیست؛ در امریکا، اروپا، استرالیا و کشورهای مختلف نیز برگزار میشود و این نشان میدهد پیام اربعین مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته است. از این منظر، اربعین یک سرمایه اجتماعی عظیم تولید میکند؛ سرمایهای که بر پایه اعتماد، همدلی، خدمت و هویت مشترک شکل میگیرد.
به نظر شما مهمترین دستاوردی که یک زائر باید آگاهانه با خود از اربعین به خانه بیاورد، چیست و چگونه میتواند آن را حفظ کند؟
مهمترین دستاورد اربعین، روحیه «بذل و مواسات» است؛ اینکه انسان یاد بگیرد نسبت به دیگران اهل بخشش باشد. در پیادهروی اربعین، هیچکس دغدغه غذا یا محل استراحت ندارد، چون همه نسبت به یکدیگر احساس مسئولیت میکنند. اگر این روحیه را پس از بازگشت نیز حفظ کنیم و در خانواده، محل کار و جامعه نسبت به نیازهای دیگران حساس باشیم، در واقع مهمترین پیام اربعین را با خود به خانه آوردهایم.
چه آسیبهایی ممکن است باعث شود پیام اصلی اربعین در حاشیه قرار بگیرد و چگونه میتوان از این آسیبها پیشگیری کرد؟
مهمترین آسیب آن است که اربعین را صرفاً به یک مراسم یا سفر احساسی تقلیل دهیم و از پیام تمدنی و سبک زندگی آن غافل شویم. اگر روحیه خدمت، ایثار، همدلی و امتسازی پس از پایان سفر در زندگی ما ادامه پیدا نکند، بخش مهمی از پیام اربعین مغفول خواهد ماند. حفظ این پیام، نیازمند معرفت، آموزش و تلاش برای تبدیل تجربه اربعین به رفتار روزمره است.
اگر قرار باشد هر زائر پس از بازگشت فقط یک تصمیم عملی برای بهتر شدن زندگی خود بگیرد، از نظر شما آن تصمیم چه میتواند باشد؟
اگر هر زائر تنها یک تصمیم بگیرد، آن تصمیم باید این باشد که نسبت به دیگران مسئولانهتر زندگی کند؛ به تعبیر روایات، اهل «بذل» و «مواسات» باشد. اگر درد دیگران را درد خود بداند و در حد توان برای رفع نیاز آنها قدم بردارد، در حقیقت روح اربعین را با خود به خانه آورده است. این همان سبک زندگی ولایی است که جامعه را به سمت همدلی، آرامش و در نهایت آمادگی برای تحقق جامعه آرمانی سوق میدهد.
