بهتازگی انتشار تصویری از یک شهرک در میان جنگلهای کلاردشت، بار دیگر همین نگرانی قدیمی را به میان افکار عمومی برگرداند. تصویری که برای بسیاری، یادآور سالهایی بود که خبرهای مربوط به تغییر کاربری اراضی، ویلاسازی و تعرض به عرصههای طبیعی، زنگ خطر درباره آینده جنگلهای شمال را به صدا درآورده است. هرچند بررسیهای رسمی از مسئولان نشان داده که این سازه مربوط به سالهای پیش از انقلاب اسلامی است و ارتباطی با تخلف یا تصرف جدید ندارد، اما واکنش گسترده مردم نشان داد مسئله فقط مربوط به این تصویر مشخص نیست، بلکه نگرانی عمیقی است که طی سالها درباره سرنوشت طبیعت شمال اتفاق میافتد. نگرانی از اینکه این میراث طبیعی و بکر، در برابر زیادهخواهیهای انسانی تا چه اندازه تابآوری دارد.
میراثی که باید از آن محافظت کرد
جنگلهای هیرکانی فقط مجموعهای از درختان سبز در شمال کشور نیستند؛ این جنگلها بازمانده یکی از کهنترین پوششهای جنگلی جهان هستند که قدمتشان به میلیونها سال قبل بازمیگردد و بخشهایی از آن در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
اهمیت هیرکانی تنها به زیبایی طبیعی آن محدود نمیشود؛ این جنگلها در تنظیم چرخه آب، جلوگیری از فرسایش خاک، تعدیل دما و حفظ تنوع زیستی نقشی اساسی دارند. درختان و پوشش گیاهی این منطقه، بخشی از یک سامانه پیچیده طبیعی هستند که آسیب به هر بخش آن میتواند پیامدهایی فراتر از محدوده جنگل داشته باشد.
اما در کنار ارزش زیستمحیطی، افزایش ارزش اقتصادی زمین در شمال کشور طی سالهای گذشته، فشار تازهای بر این مناطق وارد کرده است. مناطقی که زمانی مقصد طبیعتگردان بودند، بهتدریج با موجی از ساختوساز، افزایش تقاضای زمین و توسعه سکونتگاههای تفریحی مواجه شدند.
کارشناسان محیطزیست بارها و بارها هشدار دادهاند که تغییر کاربری اراضی، یکی از جدیترین تهدیدها برای جنگلهای شمال است، چراکه برخلاف قطع یک درخت، تغییر کاربری میتواند ساختار طبیعی یک عرصه را برای همیشه تغییر دهد.
ابهامی که برطرف نشد
بررسیهای رسمی درباره تصویر منتشر شده از ساختوساز در جنگلهای هیرکانی، روایت متفاوتی را ارائه کرد. دادستان کلاردشت گفته سازهای که در فضای مجازی به عنوان نمونهای از ساختوساز جدید در دل جنگل مطرح شده بود، مربوط به پیش از انقلاب اسلامی است و ارتباطی با تخلفات یا تصرفات تازه ندارد. این توضیح، ابهام درباره این تصویر خاص را برطرف کرد، اما نتوانست این موضوع را روشن کند که چرا هر بار تصویری از یک سازه در میان درختان منتشر میشود، واکنش عمومی تا این اندازه نسبت به آن حساس است و آن را موشکافی میکند.
شاید پاسخ را باید در حافظه جمعی مردم جستوجو کرد؛ حافظهای که طی سالهای گذشته با خبرهای مربوط به تغییر چهره مناطق جنگلی شمال، افزایش ارزش زمین، رشد ویلاسازی و کاهش تدریجی عرصههای طبیعی شکل گرفته است. برای همین، حتی تصویری که مربوط به یک ساختوساز قدیمی باشد، میتواند نگرانیهایی درباره آینده جنگلهای هیرکانی ایجاد کند. انتشار چنین تصاویری، اگرچه گاهی ممکن است با برداشتهای نادرست همراه شود، اما از سوی دیگر نشان میدهد حساسیت اجتماعی نسبت به طبیعت افزایش یافته است. این حساسیت میتواند یک فرصت باشد؛ فرصتی برای اینکه حفاظت از جنگلها تنها یک وظیفه اداری نباشد، بلکه به مطالبهای عمومی تبدیل شود.
جنگلهای هیرکانی چند میلیون سال برای رسیدن به امروز زمان بردهاند، اما ممکن است در مدت کوتاهی تحت تأثیر تصمیمات و اقداماتی قرار بگیرند که نگاهشان فقط به منافع امروز است. حال اگر قرار است این میراث طبیعی برای آیندگان باقی بماند، حفاظت از آن، نیازمند تصمیمهای پیشگیرانه، نظارت جدی و مسئولیتپذیری همه دستگاههایی است که سرنوشت این پهنههای سبز به عملکرد آنها گره خورده است. بدون شک آینده هیرکانی از تصمیماتی ساخته میشود که امروز پشت میزهای مدیریتی گرفته میشود.
