احمد لطفی
آرمان امروز : زندگی هر انسان، تا اندازه زیادی پژواک عملکرد اوست. آنچه انسان در طول زندگی انجام میدهد، دیر یا زود به شکلی دیگر به سوی او بازمیگردد. گاه این بازگشت در همین دنیا و در قالب نتایج مستقیم رفتار ما آشکار میشود و گاه آثار آن چنان تدریجی و گسترده است که نسلهای بعد نیز آن را تجربه میکنند. از همین منظر، بسیاری از رفتارهای نیک و بد انسان را میتوان همچون موجی دانست که از نقطهای آغاز میشود و در مسیر خود، محیط و انسانهای پیرامون را تحت تأثیر قرار میدهد. چهبسا کسانی که دیگران را تحقیر کرده یا بر آنان ستم روا داشتهاند، سرانجام به شکلی با پیامد همان رفتار روبهرو شدهاند؛ گویی زندگی آینهای است که رفتار انسان را به خود او بازمیتاباند.
مولانا این حقیقت را با زبانی زیبا بیان میکند: «گرچه دیوار افکند سایه دراز/ باز گردد سوی او آن سایه باز/ این جهان کوه است و فعل ما ندا/ سوی ما آید نداها را صدا» پژواک عملکرد انسان را میتوان در چند سطح و لایه بررسی کرد.
هر عمل انسان، مانند انداختن سنگی در برکه، موجی از علت و معلول ایجاد میکند. این اصل را در بسیاری از پدیدههای طبیعی و اجتماعی میتوان مشاهده کرد. برای مثال، انتشار گازهای گلخانهای امروز میتواند پیامدهای زیستمحیطی خود را در قالب افزایش گرما، تغییرات اقلیمی، خشکسالی یا سیلابهای شدیدتر به نسلهای آینده منتقل کند. قطع درختان و از بین بردن پوشش گیاهی نیز تنها نابودی چند درخت نیست؛ بلکه میتواند فرسایش خاک، افزایش روانآبها، تشدید سیلاب و از بین رفتن زیستگاه جانوران را به دنبال داشته باشد. حتی در سادهترین شکل، قانون کنش و واکنش یادآور همین واقعیت است: وقتی به دیوار ضربه میزنیم، دیوار نیز نیرویی به دست ما وارد میکند و دست ما درد میگیرد. طبیعت در برابر کنش ما بیتفاوت نیست.
انسان در خلأ زندگی نمیکند. رفتار ما در جامعه، دیر یا زود، بازخورد خود را نشان میدهد. محبت، اعتماد و احترام معمولاً زمینهساز محبت و اعتماد متقابل میشوند و خشونت، تحقیر و بیاعتمادی نیز میتوانند همان چرخه را بازتولید کنند. از این رو، شخصیتی که امروز در خانواده، محیط کار و جامعه از خود میسازیم، در نگاه دیگران منعکس خواهد شد. انسان تا اندازه زیادی محصول محیط اجتماعی خویش نیز هست. سعدی میگوید: …
