آرمان امروز : انقلاب مشروطه را باید یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران دانست؛ جنبشی که نه تنها ساختار سیاسی کشور را به چالش کشید، بلکه مفاهیمی چون قانون، مجلس، مشارکت عمومی و حقوق شهروندی را وارد ادبیات سیاسی ایران کرد. اهمیت این تحول تنها در محدود شدن قدرت حکومت نبود، بلکه در آن بود که برای نخستین بار زمینه مشارکت گروههای مختلف اجتماعی، قومی و دینی در ساختن آینده کشور فراهم شد. در این میان، نقش برخی جوامع، از جمله آشوریان ایران، کمتر از آنچه شایسته است مورد توجه قرار گرفته است. در آستانه انقلاب مشروطه، بخش عمده جامعه آشوری در ارومیه، سلماس و روستاهای پیرامون آن زندگی میکرد. این منطقه یکی از کهنترین مراکز فرهنگی آشوریان بود و آنان توانسته بودند زبان، آیین و سنتهای خود را حفظ کنند. با این حال، حفظ هویت فرهنگی الزاماً به معنای برخورداری از حقوق برابر نبود. از نیمه قرن نوزدهم، با فعالیت مراکز آموزشی و درمانی نوین، مدارس جدید، چاپخانهها و مراکز فرهنگی در ارومیه شکل گرفت و نسل تازهای از آشوریان با علوم جدید، زبانهای خارجی و اندیشههای نو آشنا شدند. این تجربه، آنان را با مفاهیمی مانند قانون، پارلمان، مطبوعات و مشارکت مدنی آشنا کرد؛ مفاهیمی که هنوز در بسیاری از نقاط ایران چندان شناختهشده نبود. همین تجربه آموزشی سبب شد بخشی از نخبگان آشوری، مشروطه را صرفاً یک جنبش سیاسی ندانند، بلکه آن را فرصتی برای استقرار قانونی ببینند که بتواند امنیت و حقوق شهروندان را تضمین کند. برای جامعهای که بارها تغییر حاکمان محلی بر زندگی روزمرهاش اثر گذاشته بود، حکومت قانون ضرورتی برای ثبات و بقا به شمار میرفت. البته این نگاه منحصر به آشوریان نبود؛ در سراسر ایران نیز بسیاری از مردم، مشروطه را راهی برای پایان دادن به حکومتهای سلیقهای و ایجاد نظم حقوقی میدانستند.
در عین حال، جامعه آشوری نیز مانند دیگر گروههای اجتماعی یکدست نبود. برخی روحانیون و بزرگان محلی با احتیاط به تحولات سیاسی مینگریستند و نگران بودند که بیثباتی ناشی از انقلاب، امنیت یک جامعه کوچک را تهدید کند. تجربههای تاریخی نشان داده بود که در دوران آشوب، اقلیتهای مذهبی بیش از دیگران آسیب میبینند. از این رو، در کنار حامیان مشروطه، گروهی نیز ترجیح میدادند از ورود مستقیم به منازعات سیاسی پرهیز کنند.
برخلاف جامعه ارمنی که شخصیتهایی چون یپرمخان در صف نخست مبارزات مسلحانه مشروطه قرار داشتند، در میان آشوریان چهرهای با چنین نقش نظامی دیده نمیشود. گرایش آنان به مشروطه بیشتر از مسیر آموزش، انجمنهای فرهنگی، کلیسا و نخبگان تحصیلکرده شکل گرفت تا فعالیتهای نظامی. آموزگاران، مترجمان، پزشکان، نویسندگان و بازرگانان آشوری که با تحولات فکری جهان آشنا بودند، بیش از دیگران ضرورت استقرار قانون و نهادهای مدنی را درک میکردند. نزدیکی ارومیه به تبریز نیز موجب شد اخبار و اندیشههای مشروطه با سرعت بیشتری به این منطقه برسد و زمینه آشنایی جامعه آشوری با آرمانهای مشروطهخواهان فراهم شود.
هرچند اسناد تاریخی از تشکیل یک سازمان مستقل مشروطهخواه آشوری حکایت نمیکنند، اما شواهد مختلف نشان میدهد که برخی افراد این جامعه در کنار نیروهای مشروطهخواه در آذربایجان حضور داشتند و از این جریان حمایت میکردند. این حمایت بیشتر ماهیتی فردی و اجتماعی داشت و هدف آن نیز نه کسب قدرت سیاسی، بلکه مشارکت در شکلگیری ایرانی مبتنی بر قانون بود. دستاوردهای مشروطه برای جامعه آشوری را نیز باید در همین چارچوب ارزیابی کرد. مهمترین دستاورد، تغییر نگاه به مفهوم شهروندی بود. پیش از مشروطه، جایگاه افراد بیش از آنکه بر قانون استوار باشد، به عرف، مناسبات محلی و اراده حاکمان وابسته بود. مشروطه برای نخستین بار این اندیشه را مطرح کرد که همه اتباع ایران، فارغ از دین، مذهب و قومیت، باید در برابر قانون از حقوق مشخصی برخوردار باشند. این تغییر، تنها یک اصلاح حقوقی نبود، بلکه آغاز دگرگونی در فرهنگ سیاسی کشور محسوب میشد.
از سوی دیگر، نظام پارلمانی جدید، امکان مشارکت سیاسی اقلیتهای دینی را فراهم کرد و در سالهای بعد، آشوریان و کلدانیان نیز توانستند صاحب کرسی اختصاصی در مجلس شورای ملی شوند. این تحول، برای نخستین بار امکان طرح مطالبات جامعه خود را از طریق نهادی رسمی فراهم ساخت و حضور آنان را در عرصه عمومی کشور تقویت کرد.
فضای نسبتاً باز پس از مشروطه، رشد مدارس، انجمنهای فرهنگی، مطبوعات و فعالیتهای آموزشی را نیز تسهیل کرد. هرچند جامعه آشوری پیش از آن نیز در حوزه آموزش پیشگام بود، اما این دوره فرصت بیشتری برای ارتباط با جریانهای فکری ایران و گسترش فعالیتهای فرهنگی فراهم آورد. در کنار آن، نگاه به هویت نیز دستخوش تغییر شد. اگر پیش از مشروطه، آشوریان بیش از هر چیز به عنوان یک اقلیت مذهبی شناخته میشدند، گفتمان مشروطه این امکان را ایجاد کرد که آنان خود را همزمان عضوی از جامعه آشوری و شهروند ایران بدانند؛ هویتی دوگانه که میان حفظ میراث فرهنگی و مشارکت در حیات سیاسی کشور تعارضی نمیدید.
البته نباید دستاوردهای مشروطه را بدون توجه به واقعیتهای تاریخی ارزیابی کرد. جنگ جهانی اول، ناامنیهای گسترده، مهاجرت اجباری و کشتارهای منطقه آذربایجان، بخش مهمی از آرمانهای مشروطه را تحتالشعاع قرار داد و بسیاری از امیدها را با چالش روبهرو ساخت. با این حال، اندیشه قانونگرایی، آموزش نوین، مشارکت مدنی و حقوق شهروندی در میان آشوریان باقی ماند و زمینه حضور فعالتر آنان در عرصههای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را در دهههای بعد فراهم کرد.
امروز بازخوانی نقش آشوریان در مشروطه، صرفاً مطالعه تاریخ یک اقلیت دینی نیست؛ بلکه یادآور این حقیقت است که ایران معاصر حاصل مشارکت طیف متنوعی از اقوام، ادیان و گروههای اجتماعی است. مشروطه به همه ایرانیان آموخت که قدرت باید در برابر قانون پاسخگو باشد و سرنوشت کشور، مسئولیتی مشترک است. شاید مهمترین میراث این جنبش نیز همین باشد؛ گذار تدریجی از جامعهای مبتنی بر رعیت به جامعهای که مفهوم شهروندی، مشارکت و قانون را به عنوان پایههای همزیستی ملی به رسمیت شناخت.
