مهدی علیزاده / دانشجوی رشته حقوق دانشگاه شیراز
آرمان امروز : بحث برابری زن و مرد از جمله موضوعاتی است که در سالهای اخیر، هم در عرصه اجتماعی و هم در ادبیات حقوقی، اهمیت فراوانی یافته است. با این حال، یکی از مسائل اساسی در این زمینه آن است که برابری را چگونه تعریف کنیم؟ آیا برابری زن و مرد به معنای یکسان بودن تمام حقوق، تکالیف، حمایتها و قواعد حاکم بر آنان است، یا آنکه میتوان با پذیرش برابری ذاتی و کرامت انسانی، در برخی موارد مقررات متفاوت اما متناسبی برای آنان در نظر گرفت؟ به نظر میرسد پاسخ این پرسش در تمایز میان مساوات و عدالت نهفته است. مساوات به معنای برخورد یکسان با اشخاص است؛ اما عدالت لزوماً به معنای رفتار کاملاً یکسان نیست. گاهی تفاوت واقعی میان وضعیت اشخاص، اقتضا میکند که قانون برای تحقق عدالت، برخورد متفاوتی را تجویز کند. بنابراین، هر تفاوت در قانون الزاماً تبعیض نیست؛ همانگونه که هر رفتار یکسانی نیز الزاماً عادلانه محسوب نمیشود.
زن و مرد، فارغ از ارزش و کرامت انسانی، در برخی ویژگیهای زیستی و جسمانی تفاوتهای انکارناپذیری دارند. بارداری، زایمان، شیردهی و برخی مسائل خاص سلامت زنان، شرایطی را ایجاد میکند که قابل تحمیل یا تعمیم به مردان نیست. از سوی دیگر، مردان نیز در برخی ویژگیهای جسمانی و مسائل مرتبط با دستگاه تولیدمثل و سلامت خود شرایط متفاوتی دارند. نادیده گرفتن این تفاوتها در هنگام وضع قانون، لزوماً نشانه عدالت نیست؛ بلکه در برخی موارد میتواند خود موجب بیعدالتی شود. برای مثال، اگر قانون برای زن باردار حمایتهای شغلی یا اجتماعی ویژهای در نظر بگیرد، نمیتوان صرف وجود تفاوت میان زن و مرد، این حمایت را تبعیض ناروا دانست. زیرا این حمایت در پاسخ به یک وضعیت واقعی و متفاوت وضع شده است. معیار مهم آن است که تفاوت قانونی، هدف مشروع، مبنای عقلایی و تناسب با وضعیت موردنظر داشته باشد. در حقوق، آنچه باید با آن مبارزه کرد «تبعیض ناروا» است، نه هر نوع تفاوت قانونی. تفاوت هنگامی میتواند قابل دفاع باشد که بر مبنای ویژگی مرتبط با موضوع، برای هدفی مشروع و به اندازه لازم اعمال شود. به بیان دیگر، تفاوت موجه با تبعیض ناروا یکسان نیست. از همین منظر، اگر جامعه در مواردی برای زنان به دلیل شرایط خاص آنان حمایت ویژهای قائل میشود، منطقی است که همین اصل …
