آرمان امروز- عرفان بیوکنژاد: واکنشهای اجتماعی و سیاسی به یک رویکرد تند و اقتدارگرایانه، میتواند نشانهای از رشد عقلانیت سیاسی و اجتماعی در جامعه ایران باشد؛ جامعهای که به نظر میرسد در سالهای اخیر به مرحلهای از بلوغ رسیده است که دیگر هر روایت و کنش سیاسی را بدون واکنش و نقد نمیپذیرد.
در همین چارچوب، صادق خرازی در بحثهای اخیر خود به موضوعاتی از جمله استعفای رئیسجمهور و برخی مسائل دیگر پرداخت که در ادامه، واکنشهای مختلفی را در فضای سیاسی و اجتماعی کشور به دنبال داشت. آنچه در این میان اهمیت بیشتری پیدا کرد، نه صرفاً محتوای این مواضع، بلکه نوع واکنش جامعه و جریانهای مختلف سیاسی و اجتماعی به آن بود.
این واکنشها از یک طیف سیاسی مشخص نشأت نگرفت. چهرهها و جریانهای مختلف با گرایشها و مواضع متفاوت، نسبت به این کنش سیاسی موضع گرفتند و آن را مورد نقد قرار دادند. همین گستردگی واکنشها نشان داد که مسئله صرفاً به اختلاف میان دو جریان سیاسی محدود نمیشود، بلکه بخشهایی از جامعه نسبت به رویکردهای تند و اقتدارگرایانه حساس شدهاند و آن را برنمیتابند. در این میان، موضعگیری چهرههایی که الزاماً وابستگی مشخصی به یک جریان سیاسی ندارند نیز قابل توجه بود. واکنش آیتالله جوادی آملی و همچنین مواضع بخشهایی از جامعه روحانیت و دیگر جریانهای سیاسی و اجتماعی، نشان داد که این مسئله از چارچوب یک اختلاف سیاسی معمول فراتر رفته و به موضوعی عمومیتر تبدیل شده است. در ادامه، دفتر مقام رهبری نیز روایت مطرحشده را تکذیب کرد. پس از آن، واکنش مجدد خرازی نیز با واکنشهایی همراه شد و در نهایت، قوه قضاییه اعلام کرد که وی برای پاسخگویی به دادگاه ویژه روحانیت احضار شده است.
با این حال، اهمیت این موضوع را نباید صرفاً در شخص یا مواضع یک فرد جستوجو کرد. آنچه در این میان اهمیت دارد، نوع کنش سیاسی و واکنش اجتماعی و سیاسی شکلگرفته در برابر آن است. مجموعه این واکنشها نشان میدهد که جامعه ایران نسبت به روایتهایی که با واقعیتهای سیاسی و اجتماعی سازگار نیستند، حساستر شده و جریانهای مختلف سیاسی و اجتماعی میتوانند در برابر یک رویکرد غیرعقلانی یا تندروانه موضع بگیرند.
از این منظر، واکنشهای اخیر را میتوان نشانهای از بلوغ سیاسی و اجتماعی جامعه دانست؛ چراکه در یک جامعه برخوردار از عقلانیت سیاسی، نقد یک رفتار یا روایت سیاسی الزاماً به یک جریان خاص محدود نمیشود و طیفهای گوناگون میتوانند در برابر کنشهایی که آن را غیر اصولی، غیرعقلانی یا ضد منافع اجتماعی و سیاسی میدانند، واکنش نشان دهند. این روند میتواند به عنوان نشانهای از حرکت تدریجی جامعه به سمت مدار عقلانیت سیاسی مورد توجه قرار گیرد. افزایش حساسیت اجتماعی نسبت به تندروی و اقتدارگرایی، در صورتی که استمرار پیدا کند، میتواند از شدت گرفتن رفتارهای افراطی در فضای سیاسی بکاهد و زمینه را برای شکلگیری گفتوگویی عقلانیتر در جامعه فراهم کند.
استمرار چنین واکنشهایی میتواند نشانهای از حرکت جامعه ایران در مسیر بلوغ سیاسی و افزایش تمایل به عقلانیت در عرصه عمومی باشد؛ روندی که باید آن را به فال نیک گرفت.
ایمان خدابخشی، استاد دانشگاه و کارشناس سیاسی، در گفتوگو با روزنامه «آرمان امروز» با اشاره به اهمیت واکنش جامعه نسبت به رفتارها و رویکردهای تندروانه، اظهار کرد: آنچه در این زمینه اهمیت دارد، صرفاً موضعگیری یک فرد یا جریان سیاسی نیست، بلکه شکلگیری یک روند اجتماعی گسترده است که در آن طیفهای مختلف سیاسی و اجتماعی نسبت به کنشهای غیرعقلانی و تندروانه واکنش نشان میدهند. این مسئله میتواند نشانهای از افزایش ظرفیت جامعه برای تشخیص، نقد و ارزیابی رفتارهای سیاسی باشد.
وی افزود: اعتماد سیاسی زمانی شکل میگیرد که شهروندان احساس کنند در فضای عمومی، امکان نقد و واکنش نسبت به تصمیمها و رفتارهای سیاسی وجود دارد و جامعه صرفاً مخاطب منفعل سیاست نیست. هر اندازه شهروندان و گروههای اجتماعی بتوانند نسبت به رویکردهایی که با عقلانیت سیاسی و منافع عمومی سازگار نیست، واکنش نشان دهند، احساس اثرگذاری و عاملیت سیاسی در جامعه افزایش پیدا میکند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: یکی از مؤلفههای مهم اعتماد سیاسی، باور مردم به این مسئله است که سازوکارهای اجتماعی و سیاسی میتوانند رفتارهای افراطی را کنترل و تعدیل کنند. هنگامی که جامعه در برابر یک رفتار تندروانه سکوت نمیکند و جریانهای مختلف، فارغ از تفاوتهای سیاسی خود، آن را مورد نقد قرار میدهند، این پیام به افکار عمومی منتقل میشود که فضای سیاسی همچنان ظرفیت اصلاح، نقد و بازگشت به عقلانیت را دارد.
خدابخشی ادامه داد: چنین واکنشهایی همچنین میتواند فاصله میان جامعه و ساختار سیاسی را کاهش دهد؛ چراکه مردم زمانی اعتماد بیشتری به عرصه سیاست پیدا میکنند که ببینند نقد اجتماعی شنیده میشود و نسبت به رفتارهای مسئلهبرانگیز واکنشهای متناسب شکل میگیرد. در مقابل، بیتفاوتی نسبت به تندروی و نادیده گرفتن مطالبات و واکنشهای جامعه میتواند به افزایش بیاعتمادی و احساس بیتأثیری شهروندان منجر شود.
