آرمان امروز-رضا پورحسین: نگاه مصدق به غرب به عنوان یک حوزه تمدنی و به طور اخص آمریکا، یکی از مباحثی است که محل نظرات متفاوتی است و در این روزهایی که بار دیگر در سالگرد کودتای ۲۸ مرداد قرار گرفته ایم، صحبت های متعددی درباره آن مطرح می شود. مصدق بعضا به شکل های متناقض از یک سو متهم می شود که یکی از نمایندگان غرب ستیزی در تاریخ معاصر ایران بوده است و از سوی دیگر بعضا متهم می شود که یک خوش بینی افراطی و نگاهی ساده اندیشانه نسبت به آمریکا داشته است.
دکتر داریوش رحمانیان، استاد تاریخ دانشگاه تهران در این رابطه می گوید: مصدق و نهضت ملی اساسا غرب ستیز نبود به این معنا که بخواهد با کلیت غرب درگیر شود و از آن یک دیو بسازد. آن گونه که از نوشته ها و تاریخ آن دوران بر می آید، دکتر مصدق منتقد سیاست های استعماری بریتانیا بود و به روابط یک طرفه زورگویانه دولت بریتانیا انتقاد داشت اما ضمنا ستایشگر غرب بود. دکتر مصدق ملت انگلستان را به لحاظ فرهنگی و نظام سیاسی دموکراتیک مردم سالاری که بر آن حاکم بود، می ستود و حتی آن را الگو قرار داده بود.
وی افزود: آرزوی مصدق این بود که در ایران مانند انگلستان یک حکومت مشروطه قانون مدار برپا شود. بنابراین اتهام غرب ستیزی به مصدق نمی تواند درست باشد. برخی به اشتباه بر این باور هستند که غرب ستیزی میراث مصدق است که تا به امروز باقی مانده اما این باور صحیح نیست.
استاد دانشگاه تهران ادامه داد: مطالعه اسناد، شواهد و مدارک نشان می دهد که مصدق با آمریکا نیز برخورد نامتعارفی نداشته است. او به سمت آمریکا گرایش پیدا کرد تا اهداف نهضت ملی را پیش ببرد و این به معنای ساده لوحی و خوش بینی سطحی نگرانه نسبت به آمریکا نیست. مصدق هیچگاه دچار این خطا نشد که تصور کند دولت آمریکا سیاستی واحد و گرایش یکپارچه دارد. مصدق به احزاب و سیاست های آمریکا اشراف داشت و می دانست که هر رئیس جمهور در آمریکا ممکن است نسبت به پیشینیان گذشته خود تصمیمات متفاوتی بگیرد.
رحمانیان تصریح کرد: مصدق به کارتل بین المللی نفت نیز توجه داشت و بازی آن ها را در این عرصه رصد می کرد. البته میتوان به شخص مصدق و همراهان او نسبت به تصورات افراطی که در رابطه با جایگاه ایران و به ویژه تاثیر نفت ایران در سیاست بین الملل و بازار انرژی داشتند، انتقاد وارد کرد. برخی مشاوران مصدق توهم این مساله را داشتند که اگر نفت ایران صادر نشود و تحریم ها علیه نفت ایران ادامه پیدا کند، بازار جهانی مطلاتم می شود و این وضعیت به نفع ایران است و غرب ناچار است به ایران امتیاز بدهد. با این وجود این تقابل ها را نمی توان تفسیر به غرب ستیزی و آمریکاستیزی کرد.
مصدق کاملا آگاه بود که سیاست خارجی آمریکا از سرمایه داران تاثیر می پذیرفت و این مولفه و تاثیرگذاری غول های نفتی آمریکا را نیز در محاسبات خود قلمداد کرده بود.
این استاد دانشگاه تهران در توضیح تجربیات مصدق در حوزه سیاست خارجی، گفت: مصدق در دوران پیش از رضا شاه در چند مقطع وزیر بود. او هم تجربه حضور در سمت وزیر مالیه را داشت و هم وزارت خارجه را نیز تجربه کرده بود. به همین علت مسائل مربوط به سیاست خارجی را کاملا درک می کرد. بر همین اساس هیچگاه تقابل ها با انگلیس و غرب را تبدیل به نبرد حق و باطل نکرد. شاید در گفتار او در برخی لحظات شنیده شده باشد که غرب اساسا زورگو بوده و دولت او نیز در طرف حق است اما هیچگاه نگاهی محض و صد درصدی برای یک تقابل تمام عیار نداشت.
وی افزود: نگرش اصلی سیاست خارجی دولت مصدق این بود که باید راهی برای توافق و سازش پیدا شود و از تنش های بیشتر پرهیز کرد. او پایه های مناسبات با دول خارجی را برپایه احترام متقابل و حفظ حقوق و رعایت منافع متقابل پایه ریزی کرد. از دل گفتار دکتر مصدق در حوزه سیاست خارجی، اندیشه برنده-برنده بیرون می آید که این روزها نیز به دفعات در گفتار دیپلماتیک دیده می شود.
در اسناد منتشر شده از مذاکرات ایران و انگلستان، به وضوح می توان مشاهده کرد که مصدق رموز دیپلماسی را می داند و از معادلات جهانی آگاه است. مصدق واقعیت های روی زمین را می دید و آن ها را در هر موضع گیری لحاظ می کرد.
دکتر رحمانیان در رابطه با دوگانه سازی ها پیرامون شخصیت مصدق، توضیح داد: برخی به اشتباه یک دوگانه قوام-مصدق خلق کرده اند. در این دوگانه قوام نماینده خردبینی و واقع گرایی و مصدق نماینده خیال پردازی و بلندپروازی است. این یک خطای تاریخی است. در حقیقت دکتر محمد مصدق اگر این شعار را داشت که «نفت اگر زیر زمین بماند بهتر از آن است که با شرایط بد به انگلستان فروخته شود»، به این معنا نیست که او می خواست تن به تحریم دهد و کشور را از موهبت انرژی بی بهره بگذارد بلکه او به دنبال سیاست خارجی مبتنی بر موازنه منفی بود. این مقوله را در مجلس چهاردهم در آن سخنرانی معروف خود گفته است که «برخی بر این باورند که باید برای ایجاد توازن، امتیازاتی در شمال به شوروی داده شود که این استدلال غلط است زیرا مثل این است که شخصی که یک دستش قطع شده است را برای ایجاد تعادل، دست دیگرش را نیز قطع کنند.»
وی افزود: اساس سیاست خارجی دکتر محمد مصدق موازنه منفی بود. او یک حقیقت راستین داشت که در اسناد مختلف تاریخی نیز تایید آن آمده است. مصدق بر این باور بود که اگر می خواهیم کشور توسعه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، همه جانبه و مردم محور را تجربه کند، ناچاریم سلطه نامبارک انگلستان را که از طریق شرکت نفت در ایران نهادینه شده را از بین ببریم.
زیرا در آن مقطع زمانی نفوذ نفتی انگلستان باعث شده بود که دولتی درون دولت ایران تشکیل شود و مصدق قصد حذف این نفوذ را داشت.
استاد دانشگاه تهران ریشه های این تصمیم مصدق را این گونه شرح می دهد که تجربیات مصدق از انقلاب مشروطه و اتفاقات پس از ۱۹۰۷ و مسائل مربوط به لغو قرارداد دارسی و تحمیل قرارداد ۱۹۳۳ و تبعات آن تا دهه های بعد، این باور را ایجاد کرده بود که تا زمانی سلطه نفتی انگلستان ادامه دارد، ما نمی توانیم توسعه سیاسی را تجربه کنیم و با تداوم این وضعیت دسترسی به آن توسعه برای ما تبدیل به یک آرزو می شود.
وی افزود: مصدق به دنبال این بود تا مناسبات ایران و انگلستان را بازتعریف کند و شکلی صحیح به آن بدهد اما امروزه برخی خارج از بافت، زمان و شرایط آن دوره، به تفسیر تاریخ می پردازند که این از اساس سبب می شود تا داوری اشتباهی نسبت به مصدق شکل گیرد.
رحمانیان خاطرنشان کرد: باید توجه داشت که دوران پس از جنگ جهانی دوم، عصر گسترش نهضت های ضداستعماری و رهایی بخش است که در سراسر جهان دیده می شود و در همین راستا نیز این گرایش ها در ایران افزایش یافته است. امروز اگر محمد مصدق در راس دولت ایران بود قطعا به شیوه ای دیگر رفتار می کرد و به همین علت است که تاکید می شود تاریخ را به تناسب و در قالب همان مقطع زمانی باید بررسی کرد.
بنابراین این گزاره که میراث مصدق را مترادف با غرب ستیزی یا خوش بینی نسبت به آمریکا بدانیم، اشتباه است و اسناد تاریخی چنین تفاسیری را تایید نمی کند.
