آرمان امروز : شهرام عیدیزاده، با اشاره به گسترش پلتفرمهای اعتباردهی و افزایش استقبال خانوارها از خرید اعتباری، اظهار کرد: تبلیغات گسترده با شعارهایی مانند «بدون پیشپرداخت» این پرسش را ایجاد کرده که رونق خرید اقساطی نشانه توسعه نظام اعتبار مصرفکننده و تسهیل دسترسی خانوارها به کالاهاست یا بازتابی از کاهش قدرت خرید و افت درآمد واقعی مردم.
وی افزود: امروز بسیاری از خانوارها کالاهایی را که پیشتر با درآمد جاری خود تهیه میکردند، ناگزیر از طریق اعتبار و پرداختهای اقساطی خریداری میکنند و بنگاههای اقتصادی نیز برای حفظ بازار و جلوگیری از کاهش فروش، بیش از گذشته به سمت مدلهای فروش اعتباری حرکت کردهاند.
این پژوهشگر اقتصادی تصریح کرد: در چنین شرایطی، مرز میان تسهیل دسترسی به اعتبار و ترویج مصرفگرایی مبتنی بر بدهی، به یکی از موضوعات مهم سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شده است.
خرید اقساطی؛ از ایجاد درآمد تا تامین هزینههای جاری
عیدیزاده با اشاره به فلسفه نخستین خرید اقساطی در دنیای غرب اظهار کرد: این مدل بر تجهیز خانوارها به کالاهای بادوام و مولد مانند چرخ خیاطی، بازپرداخت اقساط از محل درآمد ایجادشده توسط همان کالا و توسعه ظرفیت تولید استوار بود. بازار اعتبارات خرد جهان با ظهور کارتهای اعتباری و فناوریهای فینتک دچار تحول شد، اما بررسی پلتفرمهای نوظهور خرید اقساطی در ایران نشان میدهد این مدل با فلسفه اولیه جهانی فاصله گرفته است.
این مدرس دانشگاه افزود: در حالی که فلسفه جهانی خرید اقساطی بر توسعه داراییهای مولد و ارتقای شمول مالی استوار بوده، الگوی غالب در پلتفرمهای ایرانی بیشتر بر هموارسازی مصرف و جبران شکاف میان درآمد و هزینه در کالاهای غیربادوام شکل گرفته است.
وی با اشاره به عملکرد پلتفرمهای ایرانی گفت: این مجموعهها با ارائه اعتبارات خرد بدون بهره و بدون نیاز به چک و ضامن یا ارائه وامهای اعتباری با استفاده از سفته الکترونیک، بخش قابل توجهی از قدرت خرید اعتباری را به سمت کالاهای کمدوام، پوشاک، خریدهای روزمره، زیورآلات و خدمات گردشگری هدایت کردهاند. عیدیزاده تصریح کرد: تحت تاثیر تورم مزمن و افت درآمد واقعی خانوار، خرید اقساطی در ایران از تسهیل دستیابی به دارایی و توانمندسازی تولیدی، به ابزاری برای بقای معیشتی و پیشخور کردن درآمدهای آینده برای حفظ سطح مصرف جاری تغییر ماهیت داده است.
تحول خرید اقساطی در ایران
وی با تشریح روند تحول خرید اقساطی در ایران گفت: تا پیش از دهه ۱۳۸۰، اعتبارات خرد بیشتر متکی بر ابزارهای سنتی مانند دفاتر نسیه بازاری، سفته کاغذی و چکهای شخص ثالث بود و خریدهای اقساطی عمدتا به کالاهای بادوام خانگی و خودرو محدود میشد. این پژوهشگر اقتصادی افزود: از دهه ۱۳۸۰ تا اواخر دهه ۱۳۹۰، با توسعه شبکه بانکی و شرکتهای لیزینگ، اعتبارات خرد به سیستم بانکی منتقل شد، اما به دلیل بروکراسی پیچیده، نیاز به ضامنین متعدد و نرخ بالای معوقات، شمول مالی واقعی برای بسیاری از خانوارها محقق نشد. وی ادامه داد: از سال ۱۳۹۹ و با ورود سرویسهای اعتباری نوین BNPL و لندتک، بازار اعتبارات خرد ایران وارد عصر دیجیتال شد و پلتفرمها با حذف الزام ضامن، کاهش فرآیندهای ثبتنام و استفاده از اعتبارسنجی دیجیتال، الگوی تخصیص اعتبار را تغییر دادند.
خرید اقساطی و تصمیمهای مالی خانوار در آینده
عیدیزاده با اشاره به عوامل روانی موثر بر خریدهای اقساطی گفت: در خرید اقساطی بدون پیشپرداخت، مصرفکننده منفعت دریافت کالا را در زمان حال تجربه میکند، اما رنج پرداخت به آینده منتقل میشود. افراد معمولا مبلغ هر قسط را به جای قیمت نهایی کالا مبنای تصمیمگیری قرار میدهند و همین موضوع باعث میشود حجم واقعی تعهد مالی کمتر مورد توجه قرار گیرد. این پژوهشگر اقتصادی خاطرنشان کرد: خریداران در زمان تصمیمگیری، رضایت ناشی از مالکیت کالا را بزرگنمایی و اثرات منفی بازپرداخت اقساط بر بودجه آینده را نادیده میگیرند؛ در نتیجه فشار بدهی و اقساط ماهانه پس از خرید باقی میماند. وی افزود: ترس از عقب ماندن از استانداردهای زندگی و تمایل به خریدهای نمایشی نیز برخی افراد را به استفاده از اعتبارات خرد برای خریدهایی سوق میدهد که توان مالی نقدی آن را ندارند.
