دکتر سینا شیری
آرمان امروز : هر کشوری برای ترسیم آیندهای پایدار، بر مجموعهای از سرمایههای بنیادین تکیه دارد؛ از منابع طبیعی و زیرساختها تا آموزش، نوآوری و سرمایه انسانی. با این حال، سرمایهای که کمتر مورد توجه قرار میگیرد و زیربنای همه آنهاست، تغذیه سالم و امنیت غذایی جامعه است. آینده کشورها هر روز بر سر سفره میلیونها خانواده رقم میخورد. تغذیه مادر باردار، رژیم غذایی کودکان در سالهای ابتدایی زندگی و الگوی تغذیه دانشآموزان، جوانان و نیروی کار، نهتنها سلامت امروز جامعه، بلکه کیفیت سرمایه انسانی، بهرهوری اقتصادی، توان علمی، ظرفیت نوآوری و حتی امنیت ملی را در دهههای آینده شکل میدهد.
امروزه سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، صندوق کودکان ملل متحد (UNICEF) و برنامه جهانی غذا (WFP) بر این باورند که امنیت غذایی (Food Security) دیگر صرفاً به معنای تولید یا دسترسی به غذای کافی نیست؛ بلکه زمانی محقق میشود که همه افراد، در تمام زمانها، به غذای کافی، سالم، مغذی، ایمن، متنوع و مقرونبهصرفه دسترسی داشته باشند تا زندگی سالم و فعالی داشته باشند.
این تحول مفهومی، حاصل دههها تجربه و پژوهش علمی است. جهان امروز به این درک رسیده که «سیر بودن» الزاماً به معنای «سالم بودن» نیست. ممکن است رژیم غذایی از نظر کالری کافی، اما از نظر کیفیت تغذیهای فقیر باشد. فردی میتواند انرژی کافی دریافت کند، اما همزمان با کمبود آهن (Iron)، روی (Zinc)، ید (Iodine)، ویتامین D، ویتامین A، اسیدفولیک (Folic Acid) و سایر ریزمغذیها (Micronutrients) مواجه باشد. «گرسنگی پنهان» (Hidden Hunger) یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی است. فرد ممکن است اضافهوزن و کمبود ریزمغذی داشته باشد؛ کودکی نیز ممکن است ظاهراً تغذیه کافی، اما رشد مطلوبی نداشته باشد. از همین رو، گرسنگی پنهان بحرانی خاموش با پیامدهای اقتصادی و اجتماعی است.
مطالعات بینالمللی نشان میدهد سوءتغذیه (Malnutrition) صرفاً به معنای کمبود غذا نیست، بلکه سه بُعد دارد: کمغذایی، کمبود ریزمغذیها و اضافهوزن یا چاقی ناشی از الگوی تغذیه ناسالم. بنابراین ممکن است در یک خانواده، کودکی با کمبود آهن و فردی دیگر با چاقی و دیابت مواجه باشد. این «بار سهگانه سوءتغذیه» (Triple Burden of Malnutrition) از پیچیدهترین چالشهای نظام سلامت است.
جهان امروز با پارادوکسی کمسابقه مواجه است. تولید مواد غذایی نسبت به نیمقرن گذشته افزایش یافته و فناوری دسترسی به غذا را تسهیل کرده است. با این حال، هنوز صدها میلیون نفر گرسنه و میلیاردها نفر فاقد رژیم غذایی سالماند. بنابراین مسئله اصلی دیگر صرفاً کمبود غذا نیست، بلکه کیفیت تغذیه، عدالت در دسترسی، قدرت خرید، آگاهی تغذیهای و کارآمدی نظامهای غذایی (Food Systems) است.
تجربه کشورها نشان میدهد سرمایهگذاری در تغذیه، بسیار پربازده است. هیچ کشوری بدون نیروی انسانی سالم، آموزشدیده و توانمند به توسعه پایدار دست نیافته است. سرمایهگذاری در تغذیه صحیح مادران، کودکان و نوجوانان، از طریق کاهش هزینههای درمان، افزایش بهرهوری، ارتقای کیفیت آموزش و رشد اقتصادی، چندین برابر بازگشت خواهد داشت.
نمونه روشن این رویکرد را میتوان در ژاپن مشاهده کرد. این کشور پس از جنگ جهانی دوم با کمبود شدید غذا، سوءتغذیه کودکان و تخریب زیرساختها مواجه بود. دولت دریافت که بازسازی کشور صرفاً با توسعه صنعتی ممکن نیست و باید از سلامت نسل آینده آغاز شود. بر همین اساس، برنامه ملی تغذیه مدارس، آموزش تغذیه و پایش رشد دانشآموزان را اجرا کرد. چند دهه بعد، ژاپن به یکی از سالمترین کشورهای جهان با بالاترین امید به زندگی تبدیل شد؛ موفقیتی که به نگاه راهبردی به تغذیه کودکان نسبت داده میشود.
هلند نیز تجربهای مهم دارد. در زمستان ۱۹۴۴–۱۹۴۵، محاصره غذایی هزاران زن باردار و کودک را با کمبود شدید غذا مواجه کرد. مطالعات بلندمدت نشان داد افرادی که در دوران جنینی دچار سوءتغذیه بودند، در بزرگسالی بیشتر به دیابت، بیماریهای قلبی، فشار خون بالا و اختلالات متابولیک مبتلا شدند. این یافتهها سیاستگذاران هلندی را به اهمیت تغذیه مادران باردار و دوره «هزار روز طلایی» (First 1000 Days) متوجه کرد؛ رویکردی مهم در نظام سلامت این کشور است.
در فنلاند، افزایش بیماریهای قلبیعروقی در دهه ۱۹۷۰ به بحرانی جدی تبدیل شد. دولت با اجرای «پروژه کارلیای شمالی» (North Karelia Project)، اصلاح الگوی تغذیه را با کاهش نمک و چربیهای اشباع و ترویج میوه، سبزیجات، غلات کامل و لبنیات کمچرب در دستور کار قرار داد و آموزش تغذیه را ترویج کرد. نتیجه، کاهش قابل توجه مرگومیر ناشی از بیماریهای قلبی بود؛ تجربهای که نشان داد اصلاح الگوی تغذیه میتواند سلامت جامعه را متحول کند. در آمریکای لاتین، برزیل با اجرای برنامه «گرسنگی صفر» (Fome Zero)، حمایت از خانوارهای کمدرآمد و توسعه تغذیه مدارس، توانست میلیونها نفر را از ناامنی غذایی خارج کند. این تجربه نشان داد امنیت غذایی فقط با افزایش تولید محقق نمیشود و به سیاستهای هماهنگ نیاز دارد.
در مقابل، جنگها و بحرانهای انسانی نمونه فروپاشی امنیت غذاییاند. در کشورهایی مانند عراق، سوریه، افغانستان، یمن و سودان، تخریب زیرساختهای کشاورزی، اختلال زنجیره تأمین غذا، کاهش درآمد و مهاجرت اجباری، میلیونها کودک را در معرض سوءتغذیه قرار داده است. این بحرانها با اختلال رشد، افت تحصیلی و کاهش بهرهوری، سالها پیامد دارند.
با این حال، شاید مهمترین هشدار از برخی کشورهای ثروتمند مطرح شود؛ کشورهایی که با کمبود غذا مواجه نیستند، بلکه با وفور غذای ناسالم روبهرو هستند. در آمریکا، بریتانیا و برخی کشورهای توسعهیافته، مصرف گسترده غذاهای فوقفرآوریشده (Ultra-Processed Foods)، نوشیدنیهای شیرین و محصولات پرنمک و پرچرب، موجب افزایش همزمان چاقی، دیابت نوع دو، بیماریهای قلبی و کمبود برخی ریزمغذیها شده است. این تجربه نشان میدهد امنیت غذایی به کیفیت غذا نیز وابسته است.
