آرمان امروز : ما احتمالاً نخستین نسلی هستیم که میتواند صبح، پیش از آنکه زندگی خودش را ببیند، زندگی هزاران نفر دیگر را ببیند. هنوز از تخت بیرون نیامدهایم که یک جنگ را میبینیم، بعد صبحانه یک غریبه را، بعد بدن یک ورزشکار، بعد مرگ یک آدم مشهور، بعد تبلیغ یک محصول و بعد جملهای درباره معنای زندگی. همه اینها فقط چند ثانیه با هم فاصله دارند؛ فاصلهای به اندازه پایین رفتن یک انگشت روی صفحه. و بعد، اسکرول بعدی.
شاید این فقط یک عادت ساده تکنولوژیک نباشد. شاید «اسکرول» نام یک تغییر فرهنگی باشد؛ تغییری در شیوهای که میبینیم، یاد میگیریم، قضاوت میکنیم و حتی زندگی میکنیم. این همنشینی عجیب محتواها آنقدر برایمان عادی شده که کمتر متوجه میشویم چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
ما تصور میکنیم فقط صفحه گوشی را بالا و پایین میکنیم، اما شاید ماجرا برعکس باشد؛ این صفحه است که آرامآرام دارد شیوه دیدن ما را بالا و پایین میکند. جهان، با تمام پیچیدگیاش، در قالب قطعههای کوتاه و قابل عبور به ما عرضه میشود و ما هم کمکم خبرها، آدمها، ایدهها، تجربهها و حتی احساساتمان را به همان شیوه مصرف میکنیم: سریع ببین، سریع قضاوت کن، سریع فراموش کن و برو سراغ بعدی.
انسان همیشه با رسانه زندگی کرده است، اما رسانهها فقط ابزار انتقال پیام نبودهاند؛ هرکدام به نوعی شیوه مواجهه ما با جهان و سازمان دادن به توجهمان را شکل دادهاند. در فرهنگهای شفاهی، قصه چیزی نبود که بتوان آن را در چند ثانیه مصرف کرد. در سنتهای قصهگویی ایرانی، برای نمونه، شاهنامهخوانی یک «محتوای کوتاه» نبود؛ راوی و شنونده ساعتها در روایت میماندند، شخصیتها را دنبال میکردند، بخشهایی را به خاطر میسپردند و گاهی یک داستان بارها و بارها روایت میشد.
معنا در همین ماندن و بازگشت شکل میگرفت. کتاب هم، پیش از آنکه به فایلی چندمگابایتی در جیب تبدیل شود، مخاطب را به مکث دعوت میکرد: نشستن، خواندن، برگشتن، دوباره خواندن و اجازه دادن به اینکه یک ایده در ذهن رسوب کند.
اما تفاوت مهم اینجاست که در جهان امروز، رقابت بر سر توجه به یک صنعت عظیم تبدیل شده است. رسانه دیگر فقط نمیپرسد چه چیزی میخواهی ببینی؛ میخواهد بداند چه چیزی باعث میشود بیشتر بمانی، بیشتر ببینی و دوباره برگردی. نتیجه، جهانی است که در آن فید تمام نمیشود و همیشه چیزی بعد از چیزی وجود دارد.
اگر یک محتوا در چند ثانیه جذاب نباشد، انگشت پایین میرود و محتوای دیگری جای آن را میگیرد. اسکرول در ابتدا فقط یک حرکت روی صفحه بود، اما آرامآرام به یک منطق فرهنگی تبدیل شده است:چیزی که نتواند سریع توجه ما را بگیرد، شانس زیادی برای ماندن ندارد.
این منطق از صفحه نمایش بیرون آمده و وارد رابطه ما با دانش، آدمها و حتی خود زندگی شده است. امروز یادگیری هم اسکرولی شده: «فلسفه در یک دقیقه»، «پنج نکته درباره روانشناسی»، «اقتصاد در چند اسلاید» و «تاریخ جهان در شصت ثانیه». این محتواها لزوماً بیارزش نیستند؛ بسیاری از آنها میتوانند مفید و هوشمندانه باشند.
مسئله جای دیگری است: وقتی فرم غالب دریافت دانش کوتاه، سریع و تکهتکه میشود، انتظار ما از خودِ فهمیدن هم تغییر میکند. مفهومی که برای فهمیدن به زمان نیاز دارد، ناگهان خستهکننده به نظر میرسد. نظریهای که باید چند فصل دربارهاش خواند، باید در یک دقیقه خلاصه شود و کتابی که نویسنده برای نوشتنش سالها وقت گذاشته، باید در یک ویدئوی شصتثانیهای جمعبندی شود.
اما دانستن با فهمیدن یکی نیست. اطلاعات میتواند در چند ثانیه وارد ذهن شود، اما فهم معمولاً به مکث، تکرار، مقایسه و حتی سرگردانی نیاز دارد. بعضی ایدهها دقیقاً در همان فاصلهای شکل میگیرند که هنوز پاسخ را پیدا نکردهایم. منطق اسکرول اما تحمل این فاصله را ندارد. هنوز یک ایده تمام نشده، ایده دیگری آمده است؛ هنوز درباره یک خبر فکر نکردهایم، خبر بعدی جای آن را گرفته است. ما دائماً در معرض چیزهای تازهایم، اما کمتر فرصت میکنیم چیزی را آنقدر با خودمان حمل کنیم که تبدیل به بخشی از فکرمان شود.
این تغییر حتی در شیوه قضاوت ما درباره آدمها هم دیده میشود. شبکههای اجتماعی انسان را به محتوایی قابل اسکرول تبدیل کردهاند. یک عکس، چند جمله، چند ثانیه و بعد تصمیم میگیریم کسی را دوست داریم یا نداریم، باهوش است یا احمق، موفق است یا شکستخورده. پیچیدگی انسان در این منطق مزاحم است؛ چون چیزی که پیچیده باشد، بهسادگی قابل مصرف نیست. بنابراین آدمها هم باید کوتاه، روشن و قابل برچسبگذاری باشند.
کافی است در مترو، کافه، صف یا سالن انتظار چند دقیقه به اطراف نگاه کنیم. صفحههایی روشن و آدمهایی را میبینیم که میان چند جهان در رفتوآمدند. بدن اینجاست، اما توجه ممکن است هزار کیلومتر آنطرفتر باشد. شاید مسئله امروز فقط «اعتیاد به موبایل» نباشد؛ مسئله بزرگتر، عادت کردن به ریتمی است که در آن هیچ لحظهای نباید خالی بماند.
زمانی حوصلهسررفتگی بخشی طبیعی از زندگی بود. آدم به پنجره نگاه میکرد، در مسیر سفر به جاده خیره میشد یا مدتی هیچ کاری نمیکرد. از دل همین خلأها گاهی فکر، خیال و خلاقیت بیرون میآمد. امروز اما کوچکترین فاصله میان دو محرک را با محرک دیگری پر میکنیم.
در چنین جهانی، چیزی که کمیاب شده اطلاعات نیست؛ اطلاعات همهجا هست. چیزی که کمیاب شده توجه است. شاید در آینده، یکی از مهمترین مهارتهای انسان نه دانستن اینکه چگونه بیشتر محتوا مصرف کند، بلکه دانستن این باشد که چه زمانی نباید اجازه دهد چیزی توجهش را تصاحب کند.
قرار نیست از فناوری فرار کنیم یا موبایل را دشمن انسان بدانیم. مسئله فناوری نیست؛ مسئله زمانی است که ابزار، ریتم زندگی ما را تعیین میکند. شاید مهمترین مقاومت در برابر فرهنگ اسکرول، بازگشت به چیزی بسیار ساده باشد: مکث. مکث برای خواندن، برای فکر کردن، برای شنیدن، برای دیدن آدمی که روبهروی ما نشسته و حتی برای تحمل چند دقیقه سکوت.
انگشت دوباره پایین میرود. تصویر قبلی محو میشود و تصویر تازهای میآید. ما عادت کردهایم همیشه چیزی بعد از این وجود داشته باشد؛ خبر دیگری، ویدئویی دیگر، آدمی دیگر، زندگی دیگری. اما زندگی شبیه فید نیست. همیشه محتوای بعدی ندارد، همیشه قابل بازگشت نیست و بعضی لحظهها فقط یکبار اتفاق میافتند.شاید تمام این سالها خیال میکردیم داریم صفحهها را اسکرول میکنیم؛ در حالی که آرامآرام، خود زندگی را اسکرول کردهایم.
