مسئله سوخت در ایران دیگر صرفاً مسئله توزیع بنزین یا مدیریت صف جایگاهها نیست؛ شبکه سوخت کشور امروز همزمان با مجموعهای از مسائل بههمپیوسته از جمله مدیریت مصرف، هدفمندی یارانه، قاچاق و نشت منابع، شفافیت تراکنشها، کاهش خطای انسانی، افزایش بهرهوری جایگاهها، امنیت سایبری و مهمتر از همه، تداوم خدمت در شرایط بحران مواجه است.
در چنین شرایطی، راهکارهای جدید برای سامانه سوخت را نمیتوان فقط با معیار «کاربرپسند بودن یک اپلیکیشن کاربری» سنجید. مسئله اصلی این است که آیا میتوان میان شهروند، خودرو، سهمیه، اعتبار، جایگاه، نازل و سامانه مرکزی یک زنجیره دیجیتال قابل اعتماد، قابل رهگیری و تابآور ایجاد کرد یا خیر.
«باکمن» بر اساس معماری ارائهشده توسط شرکت کارا سام رایان، با چنین رویکردی طراحی شده است؛ یک Partner Platform یا میانافزار امن و مکمل سامانه هوشمند سوخت که قرار نیست جایگزین زیرساخت موجود شود، بلکه لایهای جدید برای دیجیتالسازی فرآیندها، افزایش قابلیت رهگیری، مدیریت اعتبار و سهمیه و تقویت تابآوری شبکه توزیع سوخت ایجاد میکند.
اهمیت این طرح صرفاً در یک اپلیکیشن خلاصه نمیشود؛ بلکه در یک پرسش بزرگتر نهفته است: آیا میتوان حکمرانی سوخت ایران را از معماری مبتنی بر کارت و تراکنشهای محدود، به معماری دادهمحور، قابل رهگیری و تابآور ارتقا داد؟
باکمن؛ یک لایه دیجیتال در کنار سامانه هوشمند سوخت
در معماری باکمن، اطلاعات کاربر، خودرو و وضعیت سهمیه از طریق ارتباط امن با سامانه هوشمند دریافت میشود. کاربر در پلتفرم کاربری باکمن میتواند اعتبار سوخت خود را مدیریت کند، پیش از ورود به جایگاه اعتبار موردنیاز خود را خریداری کند، برداشت معین یا برداشت خودکار داشته باشد، جایگاه موردنظر خود را در یک بازه زمانی یکساعته انتخاب کند و سوابق عملیات خود را مشاهده کند.
به این ترتیب، بخشی از فرآیند پیش از رسیدن خودرو به جایگاه انجام میشود و هدف آن کاهش زمان انتظار و جلوگیری از اتلاف وقت در جایگاه است.
در کنار این قابلیتها، بازگشت وجه در صورت سوختگیری ناقص و امکان فروش بنزین مازاد سهمیه در بازار درونپلتفرمی نیز در طرح پیشبینی شده است. هر خودرو؛ یک پروفایل اختصاصی و یک مسیر قابل رهگیری یکی از محورهای کلیدی معماری باکمن، اتصال هویت خودرو به فرآیند سوختگیری است. در این طرح، هر خودرو دارای یک پروفایل اختصاصی است و شناسه خودرو، پلاک و عملیات سوختگیری به یکدیگر متصل میشوند.
در سطح جایگاه، دوربین پلاکخوان خودرو را شناسایی میکند و اطلاعات پس از پردازش در سرور محلی جایگاه با سامانه مرکزی تبادل میشود. پس از تأیید، خودرو در فهرست خدمات نازلها قرار میگیرد و راننده میتواند در نازل فعال موردنظر خود سوختگیری کند.
اهمیت این معماری در آن است که سوخت تخصیصیافته به یک شناسه مشخص، صرفاً به همان خودروی تأییدشده و پروفایل اختصاصی آن متصل است. بنابراین هیچ خودروی دیگری نمیتواند به جای خودروی دارای سهمیه یا اعتبار، از سوخت تخصیصیافته به آن استفاده کند.
به بیان دیگر، در این مدل، زنجیره «خودرو ـ پروفایل ـ سهمیه ـ عملیات سوختگیری» به یکدیگر متصل است؛ موضوعی که قابلیت رهگیری عملیات و شفافیت در زنجیره خرید تا تحویل را افزایش میدهد. جایگاه سوخت؛ از فرآیند دستی به عملیات دادهمحور باکمن صرفاً تجربه کاربر را هدف نگرفته است. در سمت جایگاه نیز کاهش فرآیندهای دستی، کاهش زمان سوختگیری، کاهش برخی نیازهای نیروی انسانی و ایجاد امکان پایش دادهمحور عملیات از اهداف طراحی عنوان شده است.
در این معماری، اطلاعات عملیات سوختگیری از سطح خودرو و نازل تا جایگاه و سامانه مرکزی در یک زنجیره دیجیتال قرار میگیرد و امکان ثبت، پردازش و رهگیری دادههای مرتبط با عملیات فراهم میشود.
در نتیجه، جایگاه سوخت در این مدل تنها محل دریافت بنزین نیست؛ بلکه به یک گره عملیاتی در زنجیرهای تبدیل میشود که در آن خودرو، پروفایل، اعتبار، نازل و تراکنش قابل شناسایی و رهگیری هستند. پَستا؛ معماری ادامه خدمت در زمان بحران یکی دیگر از بخشهای مهم طرح، زیرسامانه پَستا (PASTA) است که برای شرایط بحران پیشبینی شده است.
این سامانه میتواند بهصورت محلی و آفلاین، در شرایطی مانند قطع اینترنت، برق یا بروز اختلالات و حملات سایبری، تراکنشهای سوختگیری را ثبت کند و پس از برقراری مجدد ارتباط، اطلاعات را با سامانه مرکزی همگام سازد.
بنابراین، تداوم سوختگیری در شرایط اختلال ارتباطی یا بحران نیز در معماری باکمن دیده شده و موضوع تابآوری صرفاً به لایه ارتباطی محدود نمانده است. سیاست پیشنهادی برای هدفمندتر شدن یارانه سوخت معماری ملی باکمن در عین حال صرفاً یک طرح فنی برای دیجیتالسازی سوختگیری نیست. در بخش دیگری از این طرح، تفکیک خودروها و شناورسازی سهمیه و قیمت سوخت پیشنهاد شده است.
بر اساس این پیشنهاد، خودروهای داخلی در گروههای معمولی، خدماتی و Luxury و خودروهای خارجی در گروههای Luxury و High-Luxury دستهبندی شوند و سهمیه و قیمت متناسب با این طبقهبندی تعیین شود.
منطق این پیشنهاد، تمرکز حمایت یارانهای بر خودروهای متعارف و اقشار متوسط و آسیبپذیر و جلوگیری از برخورد یکسان یارانهای با خودروهایی با ارزش و مصرف متفاوت عنوان شده است.
در طرح، با اشاره به وجود نزدیک به یک میلیون خودروی خارجی، این رویکرد بهعنوان راهکاری برای هدفمندتر شدن یارانه و کاهش فشار اصلاحات قیمتی بر اقشار آسیبپذیر مطرح شده است. باکمن؛ فراتر از یک پلتفرم بر اساس نشست های برگزاررشده و سوابق ارائهشده، شرکت کارا سام رایان در سال ۱۴۰۴، طرح باکمن را در قالب پروپوزال اولیه، مستندات معماری فنی و مالی پروژه و همچنین اسناد جامع فنی ـ امنیتی، در پاسخ به الزامات و پرسشهای پدافند غیرعامل طی نامه شماره ۶۵۴۷ مدیریت سامانه هوشمند سوخت تهیه و ارائه کرده است.
بنابراین باکمن صرفاً یک ایده یا پلتفرم صرف پیشنهادی نیست؛ برای آن معماری فنی و مالی، مدل اجرایی، زیرساخت امنیتی، سازوکار عملیاتی و تجهیز جایگاههای سراسر کشور، سناریوی تداوم خدمت، مدل سرمایه گذاری و بازگشت سرمایه، مدل اجرای پایلوت، زمانبندی تجهیز جایگاههای سراسر کشور و مدل مهاجرت و دیگر موارد طراحی و مستندسازی شده است.
آنچه در این گزارش مطرح شد نیز تنها بخش کوچکی از مجموعه سناریوها و معماری فنی، مالی و اجرایی این طرح است؛ مجموعهای که در قالب حدود ۶۰۰ صفحه مستندات طراحی و تدوین شده و ابعاد مختلف طرح را دربر میگیرد.
با وجود این سطح از طراحی و مستندسازی، با گذشت حدود یک سال، پروژه همچنان در وضعیت بلاتکلیف قرار دارد.
پرسش اصلی این است که طرحی که معماری فنی، مالی و امنیتی آن توسط شرکت کارا سام رایان تهیه شده و در چارچوب الزامات اعلامشده ارائه شده است، چرا هنوز وارد مسیر مشخص اجرایی نشده است؟
این پرسش در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که مدیریت مصرف، کاهش قاچاق و نشت یارانه، افزایش شفافیت، امنیت و تابآوری زیرساخت و حرکت به سمت حکمرانی دادهمحور سوخت، به ضرورتهای جدی کشور تبدیل شدهاند.
اگر مسئله سوخت دیگر صرفاً مسئله «کارت سوخت و صف جایگاه» نیست، آنگاه مسئله اصلی نیز باید فراتر از تعویض یک ابزار یا افزودن یک اپلیکیشن دیده شود؛ مسئله، بازطراحی زنجیره دیجیتال حکمرانی سوخت، بدون برهم زدن زیرساخت اصلی و با افزودن لایهای امن، قابل رهگیری و تابآور است.
و باکمن، بر اساس معماری ارائهشده، در همین چارچوب طراحی شده است؛ لایهای مکمل که از خودرو و پروفایل اختصاصی آن آغاز میشود، به سهمیه، اعتبار، نازل و جایگاه میرسد و در نهایت با سامانه مرکزی ارتباط برقرار میکند.
باکمن؛ از کارت سوخت تا معماری سیستماتیک ملی بازطراحی دیجیتال و داده محور زنجیره توزیع و دریافت سوخت کشور.
