گروه دیپلماسی-علی ودایع: در راستای تحقق این دیپلماسی پویا و با توجه به چشمانداز برنامههای مشترک در «سال فرهنگی ۲۰۲۵»، نخبگان و مدیران نهادهای فرهنگی دو کشور بر اجرای پروژههای عملیاتی متمرکز شدهاند. ایجاد شبکههای پژوهشی پایدار، پیشنهاد تأسیس «موزه میراث مشترک مکتوب»، توسعه آرشیوهای دیجیتال و مرمت مشترک آثار با محوریت مراکزی چون موزه آذربایجان تبریز و موزه آثار ترکی و اسلامی استانبول، از مهمترین این برنامههاست. به منظور بررسی جامع این ظرفیتها و اولویتبندی پروژههای مشترک، نشست تخصصی «گفتگوهای فرهنگی موزهمحور: دیپلماسی موزه در روابط فرهنگی ایران و ترکیه» به همت دبیرخانه گفتوگوهای فرهنگی بین المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن برگزار شد تا مسیرهای همکاری علمی و فرهنگی میان تهران و آنکارا را واکاوی کند.
این نشست راهبردی با حضور جمعی از برجستهترین مقامات، مدیران موزهها و پژوهشگران دو کشور مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. پروفسور دکتر محمود ارول قلیچ (رئیس مرکز ایرسیکا - IRCICA)، دکتر بهرام کیان (وابسته فرهنگی ج.ا.ا در شهر استانبول)، دکتر محرم خیر (مدیر موزه آثار ترکی و اسلامی)، دکتر سلما کایا (کارشناس و متخصص نسخ خطی موزه آثار ترکی و اسلامی)، دکتر سید اسدالله اطهری (مدیر انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا مدیر گروه ترکیه در مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه)، دکتر غلامعلی پاشازاده (عضو هیات علمی و دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تبریز) و فاطمه اصل صریرائی (رئیس موزه آذربایجان تبریز) مهمانان و سخنرانان ویژه این رویداد بودند. در ادامه، مشروح بیانات و دیدگاههای این کارشناسان و صاحبنظران ارائه میشود.
از برادران دوقلوی فرهنگی تا رواداری هنری فراتر از مرزها
پروفسور دکتر محمود ارول قلیچ، رئیس و مدیرکل مرکز پژوهشهای تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی (ایرسیکا)، نشست «گفتگوهای فرهنگی موزهمحور: دیپلماسی موزه در روابط فرهنگی ایران و ترکیه» با تشریح پیشینه پیوندهای عمیق و تاریخی میان دو کشور ایران و ترکیه اظهار داشت: موزههای برجسته ترکیه، نظیر کاخ توپکاپی که مرکز فرمانروایی امپراتوری عثمانی بود، مملو از آثار گواه بر پیوند نزدیک این دو تمدن است. متقابلاً در موزههای شهرهای مختلف ایران نیز میتوان شاهکارهای متعددی از هنرمندان ترک و آناتولی را در کنار آثار اصیل ایرانی مشاهده کرد. مدیرکل ایرسیکا با تاکید بر مرزناپذیری هنر در این جغرافیا خاطرنشان کرد: تحرک آزادانه هنرمندانی مانند «علی تبریزی» و خلق آثار معماری در شهرهایی چون تبریز، سمرقند و بورسا، نشان از همین ویژگی دارد. این میراث هنری مشترک، بازتابدهنده پیوند ناگسستنی دو ملت است که کاملاً فراتر از چارچوبهای سخت جغرافیایی تکامل یافته است.
وی با اشاره به رویکرد حاکمان در ادوار گذشته یادآور شد: با وجود رقابتها و تنشهای سیاسی میان پادشاهان، تبادلات فرهنگی هرگز سانسور نشد و یک پذیرش متقابل و رواداری هنری همواره میان آنها برقرار بود. گواه روشن این مدعا، شاه اسماعیل صفوی است که به زبان ترکی شعر میسرود، در حالی که رقیبش سلطان سلیم عثمانی اشعارش را به زبان فارسی مینوشت. پروفسور قلیچ همچنین با اشاره به اقدامات اخیر نهاد متبوع خود افزود: انتشار نسخه انگلیسی «مرقع شاه طهماسب» توسط ارسیکا که حاوی هدایای نفیس دربار صفوی به عثمانی است، تلاشی ارزشمند برای احیای همین هویت است و ترجمه این اثر مستند به زبان فارسی میتواند گام بسیار مهمی در جهت حفظ و بازخوانی این میراث تمدنی مشترک برای آیندگان باشد.
از مخازن تاریخی تا معماران آینده
دکتر بهرام کیان، وابسته فرهنگی و مسئول خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در استانبول ترکیه در بخش بعدی این نشست، با اشاره به تحولات جهانِ در حال تغییرِ امروز اعلام کرد که موزهها از مخازن صرفاً حفاظتی آثار تاریخی، به مراکز ارتباطی و تمدنی تغییر نقش دادهاند. وی تاکید کرد که موزههای قرن بیستویکم اکنون کانونهای تولید معنا، شکلدهی به حافظه جمعی و کنشگران مؤثر در عرصه روابط بینالملل محسوب میشوند و بر همین اساس، «دیپلماسی موزهای» به یکی از شاخههای کلیدی و بنیادین دیپلماسی فرهنگی در جهان معاصر بدل شده است. به گفته وی، این رویکرد نوین نشان میدهد که میراث تاریخی میتواند به سرمایهای ارزشمند و پویا برای آینده تبدیل گردد.
بحث قدرت نرم در روابط تهران با استانبول
دکتر سید اسدالله اطهری، رئیس انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و مدیر گروه ترکیه در مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه، با تأکید بر اهمیت روابط فرهنگی دو کشور اظهار داشت که دیپلماسی موزهای میان ایران و ترکیه، بهعنوان یکی از ارکان اصلی دیپلماسی فرهنگی، نقشی حیاتی در اعتمادسازی و حفظ گفتوگوی پایدار ایفا میکند.
دکتر اطهری در پایان سخنان خود تأکید کرد که دیپلماسی موزهای میان تهران و آنکارا اکنون از یک همکاری صرفاً تشریفاتی عبور کرده و به سمت تعاملات راهبردی و اجرایی حرکت میکند. وی توضیح داد که این رویکرد با بهرهگیری از ظرفیتهای نهادی، لایههای مختلفی از همکاری را برای پاسداشت میراث مشترک چهارصد ساله شکل داده است. در این چارچوب، موزهها نهتنها گذشته را به نمایش میگذارند، بلکه با تفسیر مجدد آن، آینده روابط دوجانبه را بهبود میبخشند. به اعتقاد وی، در نهایت این تعاملات الگویی پایدار از همگرایی خلق میکند که سرمایه فرهنگی را به پشتوانهای محکم برای مناسبات دیپلماتیک تبدیل میسازد.
میراث مشترک ایران و ترکیه پلی استوار برای آینده
دکتر محرم خیر مدیر موزه آثار ترکی و اسلامی استانبول، در این نشست با اشاره به اهمیت روابط فرهنگی دو کشور اعلام کرد که ایران و ترکیه، بهرغم مرزهای سیاسی، دارای پیوندهای عمیق تمدنی و میراث فرهنگی مشترکی هستند که همواره در جغرافیای فلات ایران و آناتولی جریان داشته است. وی با بیان اینکه آثار اندیشمندانی چون مولانا و انتقال سبکهای هنری از تبریز به دربار عثمانی، نمایانگر یک سنت زیباشناختی واحد و پیوسته است، تأکید کرد که این تعاملات نشان میدهد آثار نگهداریشده در موزههای دو کشور، فراتر از تعلق به یک جغرافیای خاص، اجزای یک گنجینه عظیم تمدنی و تاریخی مشترک محسوب میشوند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به تحول نقش موزهها در جهان معاصر اشاره کرد و گفت: امروزه موزهها از مخازن صرفاً حفاظتی به نهادهایی پویا برای «دیپلماسی موزهای» و بستری برای گفتوگوی سازنده میان فرهنگها و ملتها تبدیل شدهاند. این مقام فرهنگی تصریح کرد که این نهادها با به نمایش گذاشتن یادگارهای تاریخی جاده ابریشم و شاهکارهای هنری مشترک، نقش بنیادینی در تحکیم اعتماد متقابل و پاسداری از حافظه مشترک بشریت ایفا میکنند. بر اساس اظهارات وی، گسترش این دیپلماسی نهتنها به شناخت بهتر میراث جهانی کمک میکند، بلکه زمینهساز صلح پایدار منطقهای و تفاهم عمیقتر میان جوامع خواهد بود.
نقش ایرانیان در شکل گیری میراث مکتوب مشترک در عثمانی
دکتر غلامعلی پاشازاده، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تبریز، در تحلیلی به بررسی ابعاد گسترده پیوندهای تاریخی ایران و امپراتوری عثمانی پرداخت و بر ضرورت حفظ این دستاوردها تأکید کرد.
وی با اشاره به اینکه تحولات قرن نوزدهم میلادی، ایران و امپراتوری عثمانی را در مسیر نوسازی و تغییرات گسترده قرار داد، اظهار داشت: در این دوران، پیشگامی عثمانیها در اصلاحات، توجه نخبگان ایرانی را به خود جلب کرد و موجی از تعاملات را رقم زد. به گفته دکتر پاشازاده، حاصل این ارتباطات گسترده، شکلگیری میراث مکتوب و مشترک ارزشمندی میان دو ملت بود. وی تأکید کرد که این اسناد و دستنوشتههای تاریخی، همچنان نیازمند واکاوی بیشتر برای شناخت دقیقتر روابط فرهنگی هستند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز در ادامه تصریح کرد که سفارت ایران در عثمانی در آن مقطع تاریخی، به کانون مهمی برای همفکری روشنفکران دو کشور و تولید آثار مکتوب تبدیل شد. وی افزود: یکی از مباحث کلیدی در این تبادلات، ایده اصلاح الفبا توسط میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که در مجامع علمی عثمانی بازتاب فراوانی یافت. همچنین، تبادل اندیشه میان چهرههایی چون میرزا ملکمخان و علی سعاوی، بر روند تنظیمات عثمانی تأثیر گذاشت. دکتر پاشازاده خاطرنشان کرد که رساله معروف «یک کلمه» نیز تحت تأثیر مستقیم همین تعاملات فکری و حقوقی نگاشته شد.
نسخ خطی گواهی بر پیوندهای ناگسستنی فرهنگی ایران و ترکیه
دکتر سلما کایا، کارشناس ارشد نسخ خطی موزه آثار ترکی و اسلامی استانبول، با تأکید بر اهمیت روابط فرهنگی دوجانبه اظهار داشت که مناسبات ایران و ترکیه بسیار فراتر از یک همسایگی ساده بوده و بر پایۀ پیوندهای عمیق تمدنی در عرصههای هنر، ادبیات و فرهنگ استوار است. وی خاطرنشان کرد که این حافظۀ مشترک فرهنگی بهروشنی در قالب اشعار، خوشنویسی و نسخههای خطی موجود در موزهها حفظ و نمایان شده است. به گفته وی، موزهها امروزه تنها مخازن اشیای باستانی نیستند، بلکه مراکزی حیاتی و پویا برای زنده نگهداشتن و تقویت این ارتباطات علمی محسوب میشوند که ثابت میکنند تعاملات فرهنگی همواره پایدارتر و بسیار فراتر از مرزهای سیاسی عمل کردهاند.
این کارشناس ارشد نسخ خطی در ادامه به گنجینههای ارزشمند موجود در موزۀ هنرهای ترک و اسلام اشاره کرد و گفت: این موزه گنجینهای بینظیر از نسخههای خطی کلاسیک فارسی نظیر «شاهنامه» و «مثنوی معنوی» را در خود جای داده است. وی همچنین از نگهداری مجموعۀ بیبدیل «اوراق شام» در این مکان خبر داد؛ مجموعهای که در سال ۱۹۱۷ میلادی از دمشق به استانبول منتقل شده و شامل اسناد و متون متعدد فارسی در حوزههای متنوع دینی، تاریخی، ادبی و علمی است. دکتر کایا افزود که در حال حاضر، پژوهشگران در حال بررسی، شناسایی و تحلیل محتوای این اسناد مهم تاریخی و فرهنگی هستند.
ظرفیتهای موزه آذربایجان در توسعه همکاریهای موزهای ایران و ترکیه
فاطمه اصل صریرائی، مردمشناس و رئیس موزه آذربایجان تبریز، در تحلیلی به بررسی جایگاه این نهاد فرهنگی پرداخت و بر نقش کلیدی آن در توسعه دیپلماسی منطقهای تأکید کرد.
وی در ابتدا با اشاره به اهمیت این نهاد اظهار داشت: موزه آذربایجان واقع در شمالغرب ایران، از مهمترین موزههای باستانشناسی و تاریخی کشور به شمار میرود که در سال ۱۳۴۱ تأسیس شده است. این موزه علاوه بر نگهداری از آثار ارزشمند دورههای پیش از تاریخ تا دوران اسلامی، یک مرکز پژوهشی کلیدی نیز محسوب میشود. به گفته وی، غنای آثار و جایگاه این موزه، آن را به ابزاری قدرتمند برای دیپلماسی فرهنگی و پیوند هویت تاریخی با زمان حال تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که بهویژه برای گسترش تعاملات و قدرت نرم ایران با کشورهای همسایه از جمله ترکیه و منطقه قفقاز، اهمیت راهبردی فراوانی دارد.
رئیس موزه آذربایجان در ادامه به پیوندهای عمیق تاریخی دو کشور اشاره کرد و افزود: ایران و ترکیه دارای بیش از سه هزار سال پیشینه تمدنی مشترک و مواریث ناملموس در دورههایی نظیر اورارتوها، سلجوقیان و مسیر جاده ابریشم هستند. موزه آذربایجان به دلیل در اختیار داشتن آثار متعدد از دورههای ارتباط مستقیم ایران و آناتولی، بستری عالی برای توسعه روابط پایدار به شمار میرود. صریرائی تأکید کرد که دیپلماسی موزهای در این بستر تنها به برگزاری نمایشگاه محدود نمیشود، بلکه شبکهای از ارتباطات پژوهشی را بنا میسازد. این ظرفیت عظیم میتواند به عنوان «قدرت نرم»، اعتماد فرهنگی را به اعتمادی سیاسی و اقتصادی در روابط دو کشور پیوند دهد.
وی در خصوص برنامههای عملیاتی این حوزه تصریح کرد: محورهای اجرایی این همکاری شامل برگزاری نمایشگاههای مشترک دورهای، انجام پروژههای باستانشناسی مرزی و ایجاد پایگاههای داده و آرشیوهای دیجیتال است. همچنین، تشکیل کارگروههای تخصصی مرمت آثار، تبادل موزهداران و طراحی مسیرهای گردشگری مشترک از دیگر برنامههای کلیدی به شمار میرود. صریرائی هدف اصلی این اقدامات را عبور از روایتهای ملیگرایانه صرف و تولید روایتهای علمی مشترکی دانست که اشتراکات فرهنگی را برجسته میسازند و خاطرنشان کرد: این رویکرد علمی، به کاهش کلیشههای تاریخی و به رسمیت شناختن تنوع فرهنگی منطقه کمک شایانی میکند.
