به موجب آییننامه اجرایی ماده ۱۳ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، آن دسته از محصولات یا ارزهایی که دارای شناسه نباشند، جزو اقلام قاچاق و غیرقانونی محسوب میشوند. به عبارت دیگر، شناسه کالا بهعنوان یک مجوز قانونی برای ورود و خروج کالا به کشور عمل میکند. اما موضوعی که امروز بیشتر مورد توجه قرار دارد تقلب در کد شناسه است یعنی احتمال دارد کالایی که با کد شناسه خریداری کردهاید قاچاق باشد.
درواقع کالا که بهعنوان یکی از ابزارهای کلیدی برای ساماندهی بازار و مقابله با قاچاق طراحی شده بود، در سالهای اخیر با چالشهای جدیدی روبهرو شده است. امید فاضلینیا، دبیر انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی، در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح از ناکارآمدی این سیستم در شرایط فعلی پرده برداشته و تاکید کرده که سیاست جدید دولت برای رسمیکردن کولبری، نهتنها نتوانسته قاچاق را مهار کند، بلکه زمینه را برای سوءاستفادههای گستردهتر، از کد شناسه کالا در مسیر پولشویی، فراهم کرده است.
دلایل کاهش اعتبار شناسنامه کالاها
فاضلینیا با اشاره به تاریخچه شناسه کالا، اظهار کرد:«در سالهای گذشته، به دلیل اینکه قاچاق کالا عمدتاً بهصورت کولبری، نه لنجی و غیره وارد میشد، شناسه کالا برای محصولات وارداتی و معتبر میتوانست تا حدودی موثر باشد، هرچند در آن زمانها نیز راههایی برای دور زدن این شناسه وجود داشت. اما در مقطع کنونی، دولت با تعریف سازوکاری جدید، مرزنشینان را مجاز کرده که بهشکل کولبری و ته لنجی محصولاتی را وارد کنند، البته به شرط اینکه عرضه در همان منطقه عرضه صورت گیرد و حاشیه سود مشخصی نیز داشته باشد. با این حال این مقررات کارساز نبوده و حتی تقلبهای در شناسه کالاها نیز ایجاد شده است.»
فاضلینیا با بیان اینکه یکی از مهمترین مشکلات فعلی، نحوه تخصیص شناسه به کالاهای وارد شده بهصورت کولبری است، توضیح داد: «طبق قانون هر شناسه برای یک کالاست که در سامانه ثبت میشود و خریداران میتوانند با درج آن در سامانه تجارت مشخصات کالا را دریافت کنند. اما در حال حاضر، شناسهای که برای کالایی که بهشکل کولبری وارد میشود، تنها برای یک کالا اختصاص پیدا نمیکند، بلکه این شناسه روی همان محصول به تعداد بالا تخصیص پیدا میکند. این موضوع، نهتنها سیاست دولت برای مهار قاچاق را بیاثر میکند، بلکه باعث میشود تعرفه ۱۰درصدی که برای واردات کالاهایی مرزنشینان در نظر گرفته شده نیز پرداخت نشود.
او توضیح داد: «این تعرفه فقط بار اول برای کالایی که شناسه استفاده کرده، پرداخت میشود؛ برای سایر کالاها که با همان شناسه تکراری عرضه میشوند، تعرفهای اختصاص پیدا نمیکند.»
فاضلینیا هشدار داد که این محصولات عمدتاً به بازار شهرهای غیرمرزی نیز نفوذ پیدا میکنند و کارکرد اصلی شناسه کالا زیر سوال رفته است: «کد شناسه کالا برای اصالت کالا است و این باید در سامانه ثبت شود و قابل رصد باشد؛ یعنی خریدار میتواند با وارد کردن شناسه کالا، مشخصات و تمام اطلاعات مرتبط با کالا را دریافت کند. اما اتفاقاتی که با رسمیکردن کولبری رخ داده، عملا چالشهایی در این زمینه به وجود آورده است.»
بهگفته او، «بخشی از این تخصیص شناسه به کالاهای وارد شده از طریق کولبری، زمینه پولشویی را فراهم کرده است چون در حال حاضر بخشی از مواد مشتقات نفتی، آرد و غیره از کشور بهصورت قاچاق به کشورهای همسایه صادر میشود و پول آن به محصولاتی تبدیل میشود که بهشکل کولبری شده وارد کشور میشوند. با توجه به اینکه شناسه کالاها نیز بهنوعی کپی میشود، عملا چالش بسیار جدی در زمینه کنترل قاچاق به وجود آمده است.»
فاضلینیا برای رفع این مشکل، پیشنهاد خود را اینگونه مطرح کرد: «در حال حاضر باید مسیر ورود کالاهای کولبری بررسی و در راستای کنترل شناسه کالا، بهگونهای اقدام شود که امکان استفاده از شناسه تکراری وجود نداشته باشد و رصد کالاها از طریق شناسه کالا وجود داشته باشد این سیاست بهطور قطع میتواند بازار را مدیریت کند.»
دبیر انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی در پایان، به تأثیر این مشکل بر بازار و مصرفکنندگان اشاره کرد و گفت: «هم اکنون بازار کالایی کشور به دلیل افت تقاضا با چالشهایی مواجه است.» اگر کالاها بهصورت بدون شناسه یا با شناسه نامعتبر وارد بازار شوند، محصولاتی بیکیفیت، غیرقابل ردیابی و بدون گارانتی عرضه میشوند که در آینده مصرفکنندگان را با دردسرهای زیادی مواجه خواهد کرد. درواقع مصرفکننده وقتی محصولی را میخرد و میبیند که شناسه دارد، نسبت به خرید آن اطمینان میکند، حتی در صورتی که یک ضمانتنامه یا گارانتی بسیار ضعیف داشته باشد. اما استفاده از شناسه فیک به زیان مصرفکنندگان خواهد بود چون احتمالا قطعات آن محصول قلابی است یا اگر لوازم یدکی باشد قطعا طول عمر مناسبی ندارد.»
شناسه کالا کلید طلایی قانونی یا حفرهای برای پولشویی؟
شناسه کالا، علاوه بر قانونیکردن فعالیت تجاری، به عنوان یک ابزار نظارتی و ردیابی نیز عمل میکند. با استفاده از این کد، خریداران میتوانند اصالت کالا و مشخصات کامل آن را ردیابی کنند. همچنین، این شناسه به دولت این امکان را میدهد که زنجیره تأمین و توزیع را رصد کرده و از ورود کالاهای قاچاق یا بیکیفیت به بازار جلوگیری کند. کد شناسه کالا در واقع همان شناسه رهگیری است که روی هر یک از کالاها و اقلام ثبت میشود. در تعریفی که در آییننامه اجرایی ماده ۱۳ قانون ذکر شده، شناسنامه کالا مجموعهای از فاکتورها و عناصر مختلف است که یکی از مهمترین آنها شناسه کالا است.
استعلام این کد اطلاعاتی مانند نوع، مدل، شرکت سازنده و ویژگیهای محصول را نمایش میدهد. ایران، این کد در سامانه جامع تجارت ثبت شده و برای صدور فاکتور رسمی و ثبت در سامانههای گمرکی و مالیاتی الزامی است. شناسه اصالت کالا انواع مختلفی دارد که هر کدام برای دستهبندی خاصی از محصولات به کار میروند. شناسه کالا انواع مختلفی دارد؛ برای نمونه شناسه اصالت کالا یا شناسه داخلی شامل یک کد ۱۳ رقمی است که مبنی بر نظام طبقهبندی محصولات است. این نوع از کد شناسه کالا توسط شرکت صاحب پروانه صادر شده و بر روی محصول درج میشود. هدف اصلی از درج این شناسه روی کالاها، سهولت پیگیری اصالت کالا از جانب ارگانها و مشتریان است.
شناسه IRC تنها از سمت سازمان غذا و دارو، درمان و آموزش پزشکی ایران به شرکتهای داروسازی و فرآورده در حوزه سلامت و بهداشت ارائه میشود. آن دسته از کالاهایی که دارای شناسه IRC هستند، یعنی توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تأیید شدهاند. حالا اگر این کد برای کالای قاچاق با غیرقانونی به صورت جعل استفاده شود عوارض جدی گریبان مصرفکنندگان را خواهد گرفت، قطعا این مشکل به ضعف نظارت برمیگردد.همچنین شناسه IVC در خصوص مجوز تولید و صادرات و واردات محصولات دامپزشکی است. به بیانی واضحتر، در آن دسته از محصولاتی که مصارف حیوانی و گیاهی دارند، از شناسه IVC به عنوان کد شناسه کالا استفاده میشود. شناسه IMEI که بیشتر نزد مردم شناخته شده است در روی محصولاتی که حاوی سیمکارت یا شبکه ارتباطاتی سیار است استفاده میشود و در هنگام خرید و معاوضه گوشی تلفن همراه کاربرد دارد.
باید توجه داشت که برخی شناسهها بینالمللی هستند، سازمان GSI یک سازمان بینالمللی است که شناسه GTIN را ارائه میکند. این شناسه در بیش از ۱۱۰ کشور دنیا بر روی کالاها درج میشود. این شناسه به طور معمول حاوی ۸ تا ۱۳ رقم است، اما در ایران با ۱۴ رقم روی محصولات درج میشود. شناسه GTIN در ایران با پیششماره ۶۲۶ شروع شده و کمپانی و سازنده محصول نیز در سایت جهانی GSI باید سالانه آن را شارژ کند. شناسه VIN نیز انحصاراً در صنعت خودروسازی استفاده شده و در بر گیرنده کلیه اطلاعات مربوط به یک خودرو است. شناسه VIN یک کد ۱۷ کاراکتری است که از رقم و حروف تشکیل شده است. در سامانه شناسه کالا باید ۱۱ رقم اول آن وارد شود.
اهمیت درج این شناسه روی خودرو زمانی مشخص میشود که خودروی مورد نظر از سوی شرکت سازنده به کارخانه ارسال میشود تا تغییراتی روی آن انجام شود. همچنین این شناسه در مواقع سرقت خودروها کاربرد بسیار ویژهای دارد. براساس این گزارش شناسه کالا، اگرچه یک ابزار ضروری برای مبارزه با قاچاق و ساماندهی تجارت است، اما در عمل با چالشهای اجرایی جدی روبهرو است، برای اینکه این شناسه بتواند هدف اصلی خود را محقق کند، باید قوانین مربوط به آن بهروزرسانی شود و از کپی شدن آن جلوگیری شود. در غیر این صورت، شناسه کالا از یک ابزار نظارتی به یک حفره قانونی برای سوءاستفاده تبدیل خواهد شد.
جلوگیری از قاچاق و تقلب
کد شناسه کالا برای شناسایی و رهگیری کالاها در زنجیره تأمین برای جلوگیری از قاچاق و تقلب استفاده میشود. اما در مقطع کنونی کپی این کد منجر به بروز مشکلاتی برای مصرفکنندگان شده چون کپی این کد روی کالاهای فیک و قاچاق افزایش یافته است و خریداران وقتی این کد را در سامانه جامع تجارت وارد میکنند اطلاعات کالایی نمایش داده میشود که الزاما کالای خریداری شده نیست، یعنی احتمالا قطعات متفاوتی دارد. برخی گزارشها حاکی از آن است که این شناسهها بهنوعی از مسیر کولبری و واردات ته لنجی در خدمت پولشویی و دور زدن تعرفهها قرار گرفتهاند
