دانیال امینی / بازگشت فرهنگ تعمیر را نمیتوان صرفاً یک تغییر سلیقه دانست. پشت این رفتار، مجموعهای از تحولات اقتصادی و اجتماعی قرار دارد؛ از کاهش قدرت خرید و افزایش قیمت کالاهای بادوام گرفته تا کاهش درآمد واقعی خانوار، دشوارتر شدن دسترسی به کالاهای خارجی و افزایش هزینه جایگزینی وسایل. وقتی قیمت یک وسیله خانگی یا الکترونیکی به اندازهای بالا میرود که خرید دوباره آن برای خانوار سنگین است، تعمیر از یک انتخاب فرعی به راهی برای حفظ سطح زندگی تبدیل میشود.در واقع «نسل تعمیرکار» تصویری از جامعهای است که تلاش میکند با منابع محدود، عمر داراییهای خود را طولانیتر کند. این رفتار اگرچه در ظاهر نشانه صرفهجویی است، اما در لایه عمیقتر خود، روایتگر تغییر سبک زندگی و کاهش قدرت خرید خانوارهاست.
وقتی خرید نو دیگر آسان نیست
یکی از نخستین نشانههای تغییر رفتار مصرفکنندگان، افزایش فاصله میان درآمد خانوار و قیمت کالاهای بادوام است. در گذشته ممکن بود خرابی یک وسیله خانگی بهانهای برای خرید مدل جدید باشد، اما امروز بسیاری از خانوارها ابتدا قیمت کالای جایگزین را بررسی میکنند و سپس هزینه تعمیر را میسنجند. هرچه این فاصله بیشتر شود، تصمیم به تعمیر منطقیتر میشود.افزایش قیمت لوازم خانگی، تلفن همراه، رایانه، تجهیزات الکترونیکی، مبلمان و حتی پوشاک باعث شده عمر مصرفی بسیاری از کالاها افزایش پیدا کند. مردم سعی میکنند وسایلی را که در گذشته شاید پس از چند سال تعویض میکردند، مدت بیشتری نگه دارند. تعمیر صفحه نمایش تلفن همراه، تعویض قطعات ماشین لباسشویی، تعمیر یخچال، بازسازی مبلمان یا حتی دوخت دوباره لباس، بخشی از همین تغییر رفتار است.در این میان، بازار تعمیرات نیز شکل تازهای پیدا کرده است. تعمیرکار دیگر تنها فردی نیست که یک وسیله خراب را دوباره به کار میاندازد؛ در بسیاری از موارد، او بخشی از زنجیره حفظ دارایی خانوار است. افزایش تقاضا برای تعمیرات تخصصی لوازم الکترونیکی و خانگی، تعمیر خودرو و بازسازی وسایل مختلف نشان میدهد که خانوارها به دنبال راههایی برای کاهش هزینههای جایگزینی هستند.حتی در بازار خودرو نیز میتوان این تغییر را مشاهده کرد. افزایش قیمت خودروهای نو و هزینه بالای خرید خودرو باعث شده بسیاری از مالکان به جای تعویض خودرو، به تعمیرات اساسی، بازسازی و نگهداری بیشتر روی بیاورند. خودروهایی که در شرایط عادی شاید زودتر از چرخه مصرف خارج میشدند، اکنون مدت بیشتری در جاده باقی میمانند. تعمیرکاری؛ شغل قدیمی با مشتریان جدیدرونق تعمیرات فقط یک پیام اقتصادی برای خانوارها ندارد؛ میتواند بازار کار را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که بسیاری از مشاغل تولیدی و خدماتی با افزایش هزینه مواجهاند، خدمات تعمیر و نگهداری میتواند به یکی از بخشهای مقاومتر اقتصاد تبدیل شود.تعمیرکاران لوازم خانگی، موبایل، تجهیزات الکترونیکی، خودرو، مبلمان، کفش و پوشاک در واقع خدماتی ارائه میکنند که در دوره کاهش قدرت خرید اهمیت بیشتری پیدا میکند. هرچه هزینه خرید کالای جدید افزایش یابد، تقاضا برای افزایش عمر کالای موجود نیز بیشتر خواهد شد.اما این بازار با چالشهای جدی نیز مواجه است. یکی از مهمترین آنها کمبود قطعات اصلی و افزایش قیمت قطعات است. در برخی موارد، هزینه قطعه آنقدر افزایش پیدا میکند که تعمیرکار و مشتری را با یک انتخاب دشوار مواجه میسازد. اگر قطعهای کمیاب یا گران باشد، تعمیر دیگر به اندازه گذشته اقتصادی نخواهد بود.کیفیت قطعات نیز مسئله دیگری است. استفاده از قطعات بیکیفیت ممکن است هزینه تعمیر را در کوتاهمدت کاهش دهد، اما عمر وسیله را کوتاه کرده و هزینههای بیشتری به خانوار تحمیل کند. بنابراین رشد بازار تعمیرات بدون نظارت بر کیفیت خدمات و قطعات میتواند مشکلات تازهای ایجاد کند.از سوی دیگر، نسل جدید تعمیرکاران به مهارتهایی متفاوت از گذشته نیاز دارد. بسیاری از وسایل جدید بهجای ساختارهای مکانیکی ساده، از بردهای الکترونیکی، نرمافزار و سیستمهای پیچیده استفاده میکنند. تعمیر تلفن همراه، خودروهای جدید، لوازم خانگی هوشمند و تجهیزات الکترونیکی نیازمند آموزش تخصصی است.
از صرفهجویی خانوار تا تغییر سبک زندگی
بازگشت مردم به تعمیر فقط نتیجه گرانی نیست؛ این رفتار میتواند نشانه تغییر نگاه جامعه به مصرف نیز باشد. در بسیاری از کشورهای جهان، تعمیر و بازاستفاده از کالاها بخشی از اقتصاد چرخشی محسوب میشود. در این مدل، هدف آن است که کالاها تا حد امکان مدت بیشتری در چرخه مصرف باقی بمانند و حجم دورریز کاهش پیدا کند. در ایران، البته انگیزه اصلی بسیاری از خانوارها همچنان اقتصادی است. فردی که توان خرید یک وسیله جدید را ندارد، ابتدا به تعمیر آن فکر میکند. اما همین رفتار اقتصادی میتواند در بلندمدت به یک عادت فرهنگی تبدیل شود. خانوادهای که میبیند تعمیر یک وسیله هزینه بسیار کمتری از خرید دوباره آن دارد، ممکن است حتی با بهبود نسبی شرایط اقتصادی نیز این رفتار را حفظ کند. این تغییر میتواند آثار زیستمحیطی مثبتی هم داشته باشد. افزایش طول عمر کالاها به معنای کاهش دورریز و کاهش تقاضا برای تولید کالای جدید است. هرچند این اثر در مقیاس کلان به سیاستهای تولید، بازیافت و مدیریت پسماند نیز وابسته است، اما رفتار مصرفکننده میتواند نقش مهمی در آن داشته باشد. با این حال، نباید واقعیت اقتصادی پشت این روند را نادیده گرفت. وقتی تعمیر جایگزین تعویض میشود، همیشه نمیتوان آن را نشانه افزایش فرهنگ صرفهجویی یا حفاظت از محیط زیست دانست. گاهی مردم تعمیر میکنند چون توان خرید ندارند. تفاوت این دو انگیزه مهم است. اگر جامعهای از روی انتخاب آگاهانه به سمت تعمیر و بازاستفاده حرکت کند، این یک تغییر مثبت در الگوی مصرف است. اما اگر تعمیر تنها نتیجه کاهش شدید قدرت خرید باشد، نشاندهنده فشار اقتصادی بر خانوارهاست. در ایران هر دو روند را میتوان همزمان مشاهده کرد. نسل تعمیرکار همچنین نشانهای از تغییر مفهوم «کالای مصرفی» است. در شرایط تورمی، کالاهای بادوام به دارایی تبدیل میشوند. خانوار برای خرید یک یخچال، خودرو، تلفن همراه یا مبلمان هزینه قابل توجهی پرداخت میکند و طبیعی است که تلاش کند عمر آن را افزایش دهد. به همین دلیل نگهداری و تعمیر از یک هزینه جانبی به بخشی از برنامه مالی خانواده تبدیل میشود. در این میان، سیاستگذاری نیز میتواند نقش مهمی داشته باشد. حمایت از آموزش تعمیرکاران، تسهیل واردات یا تولید قطعات باکیفیت، استانداردسازی خدمات تعمیر، مقابله با قطعات تقلبی و ایجاد ضمانت برای خدمات میتواند بازار تعمیرات را حرفهایتر کند. حتی تولیدکنندگان نیز میتوانند با طراحی محصولاتی که امکان تعمیر و تعویض قطعه در آنها وجود دارد، بخشی از اقتصاد چرخشی را تقویت کنند. اگر کالاها به گونهای طراحی شوند که قطعات آنها قابل تعویض باشد و تعمیر آنها به تخصص یا هزینه غیرمنطقی نیاز نداشته باشد، مصرفکننده مجبور نخواهد بود با کوچکترین خرابی یک وسیله را کنار بگذارد. «نسل تعمیرکار» فقط بازگشت یک شغل قدیمی نیست؛ این پدیده آینهای از وضعیت اقتصادی جامعه است. مردم زمانی که قدرت خرید بالاتری دارند، بیشتر به تعویض فکر میکنند و زمانی که هزینه جایگزینی بالا میرود، تعمیر را جدیتر میگیرند. امروز تعمیرکاران در بسیاری از بازارها بار دیگر به بخشی جداییناپذیر از زندگی خانوارها تبدیل شدهاند.
