وقتی صادرات انجام میشود اما پول به سختی برمیگردد
یکی از مهمترین چالشهای تجارت خارجی، مسئله بازگشت ارز حاصل از صادرات و نحوه تسویه آن است. صادرکننده زمانی حاضر به توسعه بازار خود خواهد بود که مطمئن باشد پس از فروش کالا، امکان دسترسی به درآمدش وجود دارد. اگر مسیر بازگشت پول طولانی، پیچیده یا پرهزینه باشد، صادرات از یک فرصت اقتصادی به یک ریسک جدی تبدیل میشود.برای یک صادرکننده، قیمت تمامشده کالا فقط هزینه تولید نیست. او باید هزینه حمل، بیمه، بستهبندی، کارمزدهای انتقال پول، هزینه واسطهها و ریسک تغییر نرخ ارز را نیز در محاسبات خود لحاظ کند. اگر در کنار این موارد، احتمال بلوکه شدن منابع یا تأخیر در دریافت پول وجود داشته باشد، صادرکننده یا قیمت کالا را افزایش میدهد یا از ورود به برخی بازارها صرفنظر میکند.نتیجه چنین وضعیتی میتواند کاهش رقابتپذیری کالاهای ایرانی باشد. کالایی که در محل تولید ارزان به نظر میرسد، ممکن است پس از اضافه شدن هزینههای تجارت غیرمستقیم، در بازار مقصد گرانتر از رقبای خود عرضه شود. در این شرایط، حتی اگر کیفیت کالا مناسب باشد، قیمت نهایی قدرت رقابت را کاهش میدهد.از سوی دیگر، پیچیدگی مسیر پول میتواند انگیزه برخی صادرکنندگان را برای فعالیت رسمی کاهش دهد. هرچه فرآیند تجارت رسمی پیچیدهتر و پرهزینهتر شود، انگیزه استفاده از مسیرهای غیررسمی یا واسطهای افزایش پیدا میکند. این موضوع علاوه بر کاهش شفافیت، سیاستگذار را نیز از دسترسی به اطلاعات دقیق درباره جریان واقعی تجارت محروم میکند.در طرف واردات نیز مشکل مشابهی وجود دارد. واردکننده باید بتواند برای خرید مواد اولیه، ماشینآلات و کالاهای واسطهای، منابع مالی خود را به موقع منتقل کند. تأخیر در پرداخت میتواند زمان تحویل کالا را افزایش دهد و تولید داخلی را با کمبود نهاده مواجه کند. بنابراین اختلال در انتقال پول فقط مشکل فعال تجاری نیست؛ میتواند مستقیماً به خطوط تولید داخلی منتقل شود. بانکها؛ حلقهای که نمیتوان برای همیشه حذف کردیکی از راههای کاهش هزینه تجارت، بازگشت نقش مؤثرتر شبکه بانکی به تجارت خارجی است. بانکها در اقتصاد مدرن فقط محل نگهداری پول نیستند؛ آنها وظیفه تأمین مالی، اعتبارسنجی، تضمین، تسویه و مدیریت ریسک را نیز بر عهده دارند. هرچه این خدمات از تجارت حذف شوند، فعال اقتصادی ناچار میشود از مسیرهای جایگزین استفاده کند که معمولاً هزینه و ریسک بیشتری دارند.در شرایطی که ارتباط بانکی محدود باشد، تجارت به سمت شبکههای واسطهای حرکت میکند. در این مدل، برای انتقال یک مبلغ ممکن است چند واسطه وارد معامله شوند. هر واسطه کارمزد خود را دریافت میکند و در عین حال، هر مرحله یک ریسک جدید ایجاد میکند. در نهایت، بخشی از سود تجارت صرف عبور دادن پول از موانع میشود.تهاتر نیز یکی از راههایی است که در چنین شرایطی مورد توجه قرار میگیرد. تهاتر میتواند برای برخی معاملات و در برخی بازارها راهحل مناسبی باشد، اما نمیتواند به طور کامل جایگزین شبکه بانکی شود. تجارت مدرن به تأمین مالی زنجیرهای، اعتبار اسنادی، ضمانتنامه، پوشش بیمهای و تسویه چندارزی نیاز دارد؛ خدماتی که بدون زیرساخت مالی قدرتمند دشوار است.از این منظر، گره اصلی تجارت ایران تنها کمبود ارز نیست؛ مسئله مهمتر، نبود یک شبکه مالی کارآمد و کمهزینه برای اتصال صادرکننده و واردکننده به بازار جهانی است. حتی اگر منابع ارزی کافی وجود داشته باشد، در صورت دشوار بودن انتقال و تسویه، تجارت همچنان با مشکل مواجه خواهد بود.در کنار نقش بانکها، ثبات مقررات نیز اهمیت زیادی دارد. فعال اقتصادی باید بداند قواعد مربوط به بازگشت ارز، ثبت سفارش، تخصیص ارز و رفع تعهدات در یک بازه زمانی مشخص چگونه خواهد بود. تغییرات ناگهانی میتواند حتی معاملهای را که در زمان انعقاد کاملاً اقتصادی بوده، در زمان تسویه زیانده کند. تجارت برای رشد به مسیر مطمئن نیاز داردحل گره تجارت نیازمند نگاه زنجیرهای است. نمیتوان فقط به افزایش صادرات یا تسهیل واردات فکر کرد، اما زیرساخت پرداخت، حملونقل و تأمین مالی را نادیده گرفت. تجارت زمانی رشد میکند که همه این حلقهها همزمان کار کنند.نخستین اقدام باید کاهش هزینه و پیچیدگی انتقال پول باشد. توسعه روابط بانکی با کشورهای طرف تجارت، استفاده از سازوکارهای تسویه دوجانبه و چندجانبه و ایجاد کانالهای مالی پایدار میتواند بخشی از هزینههای تجارت را کاهش دهد. در کنار آن، استفاده هوشمندانه از ظرفیت پیمانهای پولی و سازوکارهای تسویه محلی نیز میتواند وابستگی برخی معاملات را به مسیرهای محدود ارزی کاهش دهد.دومین مسئله، ثبات مقررات است. صادرکننده و واردکننده برای تصمیمگیری به افق زمانی نیاز دارند. اگر مقررات دائماً تغییر کند، قراردادهای بلندمدت دشوار میشود و سرمایهگذار ترجیح میدهد فعالیت خود را کوتاهمدت نگه دارد. تجارت پایدار بدون ثبات مقررات امکانپذیر نیست.سومین موضوع، کاهش هزینههای لجستیکی است. مسیر پول اگر هموار شود اما کالا با هزینه و زمان زیاد به مقصد برسد، رقابتپذیری همچنان پایین خواهد بود. توسعه کریدورهای تجاری، حملونقل ریلی و دریایی، بنادر و اتصال آنها به شبکههای بینالمللی میتواند هزینه تجارت را کاهش دهد.چهارمین مسئله، تنوعبخشی به بازارهاست. وابستگی بیش از حد به چند بازار یا چند مسیر تجاری، ریسک تجارت را افزایش میدهد. ایران میتواند با توسعه روابط تجاری منطقهای، حضور در بازارهای آسیای مرکزی، قفقاز، کشورهای حاشیه خلیج فارس و بازارهای آفریقایی، بخشی از ریسک تمرکز تجاری را کاهش دهد.در نهایت، گره اصلی تجارت زمانی باز میشود که مسیر کالا و مسیر پول دوباره به یکدیگر متصل شوند. صادرکننده باید بتواند کالا را بفروشد و پول خود را با هزینه و ریسک قابل قبول دریافت کند؛ واردکننده نیز باید بتواند مواد اولیه و تجهیزات را بدون فرآیندهای فرسایشی تأمین کند. تا زمانی که این اتصال برقرار نشود، افزایش حجم تجارت به تنهایی به معنای افزایش کیفیت تجارت نیست.اقتصاد ایران ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت خارجی دارد؛ از منابع انرژی و محصولات صنعتی گرفته تا ظرفیتهای کشاورزی، معدنی و خدمات فنی و مهندسی. اما این ظرفیت زمانی به رشد اقتصادی تبدیل میشود که تجارت از حالت «عبور از موانع» خارج شود و به یک فعالیت قابل پیشبینی تبدیل شود.گره تجارت را نمیتوان با یک بخشنامه باز کرد. این گره حاصل مجموعهای از مسائل ارزی، بانکی، لجستیکی، مقرراتی و سیاسی است. بنابراین راهحل آن نیز باید مجموعهای باشد. هرچه هزینه و ریسک معامله پایینتر بیاید، صادرکننده انگیزه بیشتری برای ورود به بازارهای جدید خواهد داشت و واردکننده نیز راحتتر میتواند نهادههای مورد نیاز تولید را تأمین کند.تجارت موفق تجارتی نیست که فقط کالا را از مرز عبور دهد؛ تجارتی است که کالا، پول، اطلاعات و اعتماد را همزمان جابهجا کند. اگر یکی از این چهار عنصر از حرکت بایستد، تجارت نیز دیر یا زود با مانع مواجه خواهد شد.
