سکوت محله مسکونی «چاهتنگو» در جزیره قشم با انفجاری مهیب شکسته شد. حوالی ساعت ۳ و نیم دقیقه بامداد ۸ مرداد بود. خانهای مسکونی در چند ثانیه به تلی از آوار تبدیل شد. خانواده پنجنفرهای که در آن خانه زندگی میکردند، زیر آوار ماندند؛ پدر، مادر و فرزند یکونیمسالهشان جان خود را از دست دادند و دو کودک دیگر خانواده با جراحات شدید به بیمارستان منتقل شدند.
قشم در ماههای گذشته بارها در متن اخبار جنگ قرار گرفته است؛ از رهگیری و انهدام ریزپرندهها در نخستین روزهای درگیری تا شنیدهشدن پیاپی صدای انفجار و فعالشدن سامانههای پدافندی، از اصابت و حملات موشکی و هوایی تا آسیبدیدن برخی زیرساختها، از جمله تأسیسات آبشیرینکن، و تکرار حملات در نقاط مختلف جزیره. قشم بهدلیل موقعیت راهبردی خود در دهانه «تنگه هرمز»، به یکی از کانونهای درگیری تبدیل شد.
اما آنچه قشم را از بسیاری از مناطق دیگر متمایز میکند، تنها موقعیت ژئوپلیتیکی آن نیست. این جزیره از سال ۲۰۰۶ بهعنوان نخستین ژئوپارک جهانی «خاورمیانه» در شبکه ژئوپارکهای جهانی «یونسکو» ثبت شده است. سرزمینی که میلیونها سال تاریخ زمین را در دل خود حفظ کرده و هر سال میزبان پژوهشگران، زمینشناسان و گردشگران طبیعت از «ایران» و جهان است.
ژئوپارک جهانی قشم مجموعهای از ارزشمندترین ژئوسایتهای «ایران» را در خود جای داده است؛ «دره ستارگان» با ستونهای فرسایشی شگفتانگیز، «تنگه چاهکوه» با دیوارههای صیقلی، «غار نمکدان»، «جنگلهای حرا»، «دره تندیسها»، «بام قشم»، «جزایر ناز»، ساحل تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی، «دره شور»، «دولاب» و دیگر ژئوسایتهایی که هر یک بخشی از تاریخ زمینشناسی «خلیج فارس» را روایت میکنند.
اگرچه تاکنون گزارشی رسمی از آسیب مستقیم حملات به این ژئوسایتها منتشر نشده است، اما تداوم عملیات نظامی میتواند تهدیدی جدی برای این میراث جهانی باشد. زمانی که جان غیرنظامیان اینگونه ناچیز شمرده شود، دیگر نباید آسیب به میراث زمینشناختی و محیطزیستی در این جنگ را امری بعید بدانیم. تا امروز نیز بمبارانهای یک سال گذشته علیه «ایران»، ویرانیهای زیستی بسیاری بهجا گذاشته است.
میلیونها سال میراث زمینشناختی در تهدید
«کیمیا عجایبی»، مدرس ژئوتوریسم و ارزیاب رسمی شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو، در گفتوگو با «پیام ما» با اشاره به اینکه پدیدههای زمینشناختی جزیره قشم، پدیدههایی فرسایشی هستند که طی میلیونها سال شکل گرفتهاند، میگوید: «هرگونه ضربه، شوک یا تنشی که به این پدیدههای زمینشناختی وارد شود، میتواند موجب تخریب و آسیب شود.»
او ادامه میدهد: «زمانی که مسئله ژئوپارک در جزیره قشم مطرح شد، اساساً بحث بر سر مطالعه پدیدهای مانند جنگ نبود که امروز بخواهیم پیشبینی دقیقی از خسارتهای احتمالی داشته باشیم، اما میتوان این موضوع را با پدیده زلزله مقایسه کرد. هنگام وقوع زلزله، امواجی ایجاد میشود که موجب لرزش، تنش، ریزش و پیامدهای مشابه میشود. شاید این برخوردها و انفجارها نیز امواجی در مقیاسی مشابه زلزله ایجاد کنند و بتوانند به ژئوسایتها آسیب برسانند. از طرف دیگر، در محیطهای شهری و حملههای موشکی مشاهده میکنیم که ممکن است هدف حمله یک ساختمان باشد، اما ساختمانهای مجاور نیز فرو بریزند و آسیب ببینند. ازاینرو، نمیتوان با اطمینان کامل درباره میزان تأثیر این انفجارها بر ژئوسایتها اظهار نظر کرد یا با قطعیت گفت که چنین آسیبی رخ داده یا نداده است.»
اما یکی از بزرگترین خسارتهایی که اکنون با آن مواجه هستیم، توقف کامل فعالیتها و ورود گردشگران است. عجایبی میگوید: «این موضوع از نظر اقتصادی، صددرصد زیانبار است و در حال حاضر بزرگترین ضربه به منطقه محسوب میشود. با توقف ورود گردشگران، خریدوفروش سوغات، بازدید از سایتها، دریافت ورودی مجموعهها و سایر فعالیتهای مرتبط نیز متوقف میشود. در نتیجه، درآمدی برای منطقه باقی نمیماند تا صرف نگهداری و توسعه همان محدوده شود. از سوی دیگر، زمانی که ابتداییترین نیازهای زندگی با بحران روبهرو باشد، طبیعی است که دیگر کسی به نیازهای درجه دو و سه فکر نکند. بنابراین تمام هزینهها صرف تأمین مایحتاج اولیه میشود و بسیاری از مسائل دیگر، از جمله گردشگری، در اولویتهای بعدی قرار میگیرد.»
او با اشاره به حملاتی مثل حمله به اسکلهها اظهار میکند: «درحالیکه وجود زیرساختها یکی از ارکان و تأکیدات اصلی هر ژئوپارک به شمار میرود، آسیبدیدن آنها بیتردید خسارتی جدی محسوب میشود. حتی اگر موضوع ژئوپارک را نیز کنار بگذاریم، تخریب زیرساختهای هر کشور، هر شهر و هر منطقهای را آسیبپذیر میکند. با از بین رفتن زیرساختها، ارتباطات تجاری مختل میشود، تأمین نیازهای اولیه با مشکل مواجه میشود و این خود آسیبی جدی است. این مسئله حتی فارغ از گردشگری نیز بر زندگی روزمره مردم تأثیر مستقیم میگذارد.»
علاوهبر این، برخورد موشکها به حیاتوحش منطقه نیز آسیب وارد میکند. «عجایبی» دراینباره میگوید: «بخشی که معمولاً کمتر مورد توجه قرار میگیرد. مهاجرت اجباری جانوران، نابودی زیستگاهها و از بین رفتن گونههای مختلف، از پیامدهای چنین شرایطی است. پیامدهای چنین رخدادهایی میتواند بسیار گسترده و جبرانناپذیر باشد.»
ژئوسایتها جان سالم به در بردند، اقتصاد محلی نه
«سجاد اشگرف»، مدیر ژئوپارک جهانی قشم، در گفتوگو با «پیام ما» خبر از عدم آسیب به ژئوسایتهای جزیره در طی حملات چند ماه اخیر میدهد و میگوید: «ژئوپارکها نظامهایی پیچیده و چندلایه هستند که بر پایه تعامل میان طبیعت، جامعه و اقتصاد محلی شکل گرفتهاند و حیات آنها به استحکام این پیوندها وابسته است. خوشبختانه، در جریان حملات جنگ تحمیلی اخیر، هیچ آسیب مستقیمی به ژئوسایتها و میراث زمینشناختی قشم وارد نشده است. ما برای این موضوع چند مرتبه پایش داشتیم که آخرین آن نیز مربوط به حملهای بود که ۸ مرداد اتفاق افتاد. بااینحال، بهواسطه همین ارتباط تنگاتنگ میان بخشهای اجتماعی ژئوپارک، گردشگری، اقتصاد محلی و ساختار مدیریتی ژئوپارک با چالشهایی مواجه شده است. در واقع، هدف اصلی ژئوپارکها که ارتقای اقتصاد محلی است، تحت تأثیر قرار گرفته و اختلال ایجادشده در گردشگری، کسبوکارهای محلی و اقتصاد منطقه را نیز تحتالشعاع قرار داده و شوک قابلتوجهی به این بخش وارد کرده است.»
او در پاسخ به این سؤال که آیا موج انفجارها میتواند بر ژئوسایتها تأثیر بگذارد، میگوید: «این موضوع به دانش نظامی و شناخت ویژگیهای مواد منفجره، نوع موشکها، پرتابهها و بمبها مربوط است و کارشناسان این حوزه باید درباره آن اظهار نظر کنند. بااینحال، میتوان مسئله را از منظر دیگری نیز بررسی کرد. ما با دو دسته مخاطره مواجه هستیم؛ مخاطرات طبیعی و تخریبهای انسانی. تخریبهای ناشی از موج انفجار در جریان یک جنگ را میتوان در زمره تخریبهای انسانی قرار داد. این پدیده بالقوه میتواند آثار تخریبی داشته باشد و ژئوسایتها را تحت تأثیر قرار دهد. اما همانگونه که گفته شد، هیچ تخریب قابلتوجهی مشاهده نشده است. شاید یکی از دلایل این موضوع، فاصله نسبتاً زیاد محل انفجارها از ژئوسایتهای جزیره بوده باشد.»
به گفته اشگرف، پس از پایان درگیریها و برقراری آتشبس موقت در فروردینماه سال جاری، «کمیسیون ملی یونسکوی ایران» با تمامی پایگاهها و آثار ثبتشده «یونسکو» در کشور مکاتبه کرد تا گزارش وضعیت آنها را دریافت و جمعبندی کند. مقرر شد این گزارشها از سوی «کمیسیون ملی یونسکو» به نهادهای بینالمللی و دبیرخانه «یونسکو» منتقل شود. او میافزاید: «ژئوپارک جهانی قشم در دهانه تنگه هرمز قرار دارد؛ منطقهای که در طول تاریخ، بارها با بحرانهای امنیتی و درگیریهای نظامی روبهرو بوده است. با وجود این موقعیت، باید تلاش کنیم تهدیدها و بحرانها را به فرصت تبدیل کنیم. به باور من، بحرانها میتوانند زمینهساز افزایش تابآوری سرزمینی باشند. هنگامی که از سرمایه اجتماعی قوی برخوردار باشیم، تجربه موفق جامعه محلی و شبکه همیاران ژئوپارک میتواند ظرفیت ارزشمندی برای آموزش، تقویت و نهادینهسازی مفهوم تابآوری فراهم کند. از این منظر، جنگ و سایه تهدیدی که بر جزیره قشم افکنده است، میتواند بهعنوان آزمونی برای سنجش و ارتقای تابآوری این منطقه نیز تلقی شود.»
