اختلال طیف اوتیسم (ASD) یک اختلال عصبی-رشدی است که با چالش هایی در تعاملات اجتماعی، ارتباطات و رفتارهای تکراری شناخته می شود. با این حال، سال هاست که محققان به ارتباطی عمیق میان تغذیه و شدت علائم اوتیسم پی برده اند. مطالعات معتبر نشان می دهد که کودکان مبتلا به اوتیسم به طور معمول از مشکلات گوارشی مانند یبوست، اسهال، نفخ و درد شکم رنج می برند. بر اساس پژوهشی که در مجله Pediatrics منتشر شده، شیوع اختلالات گوارشی در این کودکان بین ۴۶ تا ۸۴ درصد است؛ رقمی که به مراتب بالاتر از جمعیت عادی کودکان به شمار می رود.
روده به عنوان «مغز دوم» شناخته می شود. سلامت دستگاه گوارش می تواند مستقیماً بر عملکرد شناختی، خلق وخو و رفتار اثر بگذارد. در کودکان مبتلا به اوتیسم، ارتباط روده و مغز به دلیل حساسیت های غذایی، تغییرات میکروبیوم و نفوذپذیری بیش از حد دیواره روده، نمود پررنگ تری دارد. بنابراین، اصلاح الگوی تغذیه ای نه تنها به بهبود عملکرد گوارش کمک می کند، بلکه می تواند تأثیرات مثبتی بر علائم رفتاری و کیفیت زندگی این کودکان داشته باشد. میکروبیوم روده و ارتباط آن با مغز در کودکان مبتلا به اوتیسم
میکروبیوم روده، مجموعه ای از تریلیون ها میکروارگانیسم از جمله باکتری های مفید و مضر است که در لایه های مخاطی روده زندگی می کنند. این موجودات تنها به هضم غذا کمک نمی کنند؛ بلکه در تولید انتقال دهنده های عصبی حیاتی مانند سروتونین، دوپامین و گاما-آمینوبوتیریک اسید (GABA) نقش اساسی دارند. جالب است بدانید که حدود ۹۰ درصد از سروتونین بدن در روده تولید می شود و این ماده نقش کلیدی در تنظیم خلق، خواب و رفتارهای اجتماعی ایفا می کند.
پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در مطالعات خود دریافتند که ترکیب میکروبیوم روده در کودکان مبتلا به اوتیسم به شکل معناداری با کودکان سالم متفاوت است. در این کودکان، تنوع باکتریایی کاهش یافته و باکتری های مضر مانند کلستریدیوم و دسولفوویبریو افزایش پیدا کرده است. در مقابل، سطح باکتری های مفید مانند بیفیدوباکتریوم و لاکتوباسیلوس پایین تر است.
این عدم تعادل باکتریایی می تواند به سندرم «روده نشت پذیر» (Leaky Gut) منجر شود. در این وضعیت، اتصالات بین سلول های دیواره روده سست می شود و مولکول های بزرگ مانند پروتئین های هضم نشده و سموم وارد جریان خون می شوند. سیستم ایمنی بدن این مولکول ها را به عنوان عوامل خارجی شناسایی کرده و پاسخ التهابی مزمن ایجاد می کند. این التهاب می تواند به بافت مغز آسیب برساند و علائمی مانند تحریک پذیری، کاهش تمرکز، اضطراب و مشکلات خواب را تشدید کند. بنابراین، بهبود تعادل میکروبیوم روده از طریق تغذیه و پروبیوتیک ها می تواند یکی از مهم ترین استراتژی های کمکی در مدیریت اوتیسم باشد. کمبودهای تغذیه ای شایع در کودکان مبتلا به اوتیسم
کودکان مبتلا به اوتیسم معمولاً به دلیل رفتارهای غذایی بسیار محدود، حساسیت های حسی و گاهی به دلیل مشکلات جذبی، دچار کمبودهای متعدد ریزمغذی می شوند. حدود ۷۰ درصد از این کودکان حداقل یک نوع رفتار غذایی چالش برانگیز از جمله انتخاب گری شدید دارند. در ادامه مهم ترین کمبودهای تغذیه ای در این جمعیت را بررسی می کنیم. ویتامین D
کمبود ویتامین D یکی از شایع ترین یافته ها در آزمایش های کودکان مبتلا به اوتیسم است. ویتامین D برای رشد و عملکرد مغز، تنظیم سیستم ایمنی و کاهش التهاب ضروری است. مطالعه ای که در سال ۲۰۲۰ در مجله Nutritional Neuroscience منتشر شد، نشان داد که مصرف منظم مکمل ویتامین D در کودکان مبتلا به اوتیسم منجر به بهبود مهارت های اجتماعی و کاهش رفتارهای تکراری می شود. منابع غذایی ویتامین D شامل ماهی های چرب مانند سالمون و ساردین، زرده تخم مرغ و لبنیات غنی شده است. قرار گرفتن روزانه در معرض نور خورشید به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه نیز راهکاری مؤثر برای تأمین این ویتامین محسوب می شود. اسیدهای چرب امگا-۳
اسیدهای چرب امگا-۳، به ویژه ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA) و دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA)، اجزای اصلی غشای سلول های مغزی هستند. مطالعات نشان می دهد سطح این اسیدهای چرب در خون کودکان مبتلا به اوتیسم پایین تر از حد طبیعی است. کمبود امگا-۳ با افزایش التهاب عصبی و اختلال در انتقال پیام های عصبی همراه است و می تواند علائم رفتاری را تشدید کند. در مرور نظام مند منتشرشده در Cochrane Library، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که مکمل امگا-۳ می تواند به کاهش بیش فعالی و رفتارهای کلیشه ای در برخی کودکان کمک کند. منابع غذایی امگا-۳ شامل گردو، تخم کتان، دانه چیا و ماهی های چرب است.
روی و آهن
روی یکی از ریزمغذی های حیاتی برای عملکرد سیستم ایمنی، ترمیم سلولی و تولید انتقال دهنده های عصبی است. بررسی ها حاکی از آن است که بسیاری از کودکان مبتلا به اوتیسم سطح روی پایینی دارند. کمبود آهن نیز در میان این کودکان رایج است؛ زیرا مصرف گوشت و سبزیجات برگ دار سبز معمولاً محدود است. آهن برای اکسیژن رسانی به مغز و حفظ عملکرد شناختی ضروری است. منابع خوب روی شامل گوشت قرمز، تخمه کدو، حبوبات و منابع آهن شامل گوشت قرمز، اسفناج و عدس می شود. والدین باید در مورد مکمل یاری این عناصر حتماً با پزشک مشورت کنند، زیرا مصرف بی رویه آنها عوارض دارد. ویتامین های گروه B
ویتامین B6، B12 و اسید فولیک در فرآیندهای متیلاسیون و تولید انتقال دهنده های عصبی نقش کلیدی دارند. برخی مطالعات نشان داده اند که مکمل یاری ویتامین B6 به همراه منیزیم می تواند به بهبود تعاملات اجتماعی و کاهش تحریک پذیری در کودکان مبتلا به اوتیسم کمک کند. منابع غذایی ویتامین های گروه B شامل غلات کامل، تخم مرغ، گوشت، ماهی و سبزیجات برگ دار سبز است. رژیم غذایی بدون گلوتن و بدون کازیین (GFCF)؛ بررسی شواهد علمی
رژیم غذایی بدون گلوتن و بدون کازیین (Gluten-Free, Casein-Free یا GFCF) یکی از شناخته شده ترین رژیم های مطرح در حوزه اوتیسم است. گلوتن پروتئینی است که در گندم، جو و چاودار یافت می شود و کازیین پروتئین اصلی شیر و لبنیات است. نظریه پشت این رژیم به «فرضیه اپیوئید اضافه» برمی گردد. بر اساس این فرضیه، در کودکان مبتلا به اوتیسم، هضم این پروتئین ها ناقص انجام می شود و پپتیدهایی شبیه به مورفین تولید می شود. در صورت نفوذپذیری روده، این پپتیدها وارد مغز شده و به گیرنده های اپیوئیدی متصل می شوند و می توانند علائمی مانند بی تفاوتی، کاهش درد، اختلال در تعاملات اجتماعی و رفتارهای خودتحریکی ایجاد کنند.
با این حال، شواهد علمی درباره اثربخشی قطعی این رژیم هنوز متناقض است. مرور کاکرین در سال ۲۰۲۰ که ۹ کارآزمایی بالینی تصادفی سازی شده را بررسی کرد، به این نتیجه رسید که شواهد کافی برای توصیه عمومی به همه کودکان مبتلا به اوتیسم وجود ندارد. اما در زیرگروهی از کودکان که به گلوتن یا کازیین آلرژی واقعی دارند یا علائم گوارشی شدید نشان می دهند، حذف این پروتئین ها می تواند بهبود چشمگیری در رفتار و سلامت گوارش ایجاد کند.
نکته بسیار مهم این است که اجرای رژیم GFCF بدون نظارت متخصص تغذیه می تواند خطرناک باشد. حذف گندم و لبنیات، کلسیم، ویتامین D، فیبر و برخی ویتامین های گروه B را از برنامه غذایی کودک حذف می کند و خطر کمبودهای جدی را به همراه دارد. والدین باید پیش از آغاز این رژیم، آزمایش های حساسیت غذایی انجام دهند و حتماً با پزشک اطفال و متخصص تغذیه هماهنگ باشند تا جایگزین های مناسبی مانند شیرهای گیاهی غنی شده با کلسیم و آردهای بدون گلوتن در نظر گرفته شود. پروبیوتیک ها و نقش آن ها در سلامت گوارش و رفتار
پروبیوتیک ها مکمل های حاوی باکتری های زنده مفید هستند که به حفظ تعادل میکروبیوم روده کمک می کنند. با توجه به اینکه دیس بیوز (عدم تعادل باکتریایی) روده در کودکان مبتلا به اوتیسم بسیار شایع است، استفاده از پروبیوتیک ها به عنوان یک استراتژی درمانی مکمل مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
مطالعه ای برجسته که در سال ۲۰۲۱ در مجله Cell منتشر شد، از روش پیوند میکروبیوتای مدفوعی (FMT) برای بازگرداندن تعادل باکتریایی روده کودکان مبتلا به اوتیسم استفاده کرد. نتایج نشان داد که پس از هشت هفته، علائم گوارشی مانند یبوست و اسهال بهبود یافت و علائم رفتاری کودکان نیز کاهش معناداری پیدا کرد. با این حال، FMT هنوز یک روش آزمایشگاهی و نوپاست و برای استفاده گسترده نیاز به تحقیقات بیشتر دارد.
برای مصرف روزانه، مکمل های پروبیوتیک حاوی سویه های لاکتوباسیلوس رامنوسوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس بیشترین مطالعات را در زمینه سلامت گوارش و سیستم عصبی دارند. همچنین مواد غذایی مانند ماست پروبیوتیک، کفیر، تمپه و کیمچی منابع طبیعی پروبیوتیک به شمار می روند. مصرف پری بیوتیک ها نیز به همان اندازه اهمیت دارد. پری بیوتیک ها فیبرهای گیاهی هستند که غذایی برای باکتری های مفید روده فراهم می کنند و در سیر، پیاز، موز نارس، جو دوسر و سیب یافت می شوند.
