در عمل، اما مدل فعالیت این مناطق یکسان نیست. برخی مانند سلفچگان و پیام، عمدتاً بر تولید و فعالیتهای صنعتی و تجاری تمرکز دارند و برخی دیگر، مانند سرزمین ایرانیان، ترکیبی از کاربریهای اقتصادی، گردشگری و فناوری را دنبال میکنند.
سلفچگان؛ مدل صنعتی در نزدیکی پایتخت
منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان در استان قم و در فاصله حدود ۱۸۵ کیلومتری تهران قرار دارد. این منطقه با مساحتی بیش از دو هزار هکتار و ۲۰۰۰ هکتار محدوده رزرو برای توسعه آینده، در تقاطع مسیرهای ارتباطی شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب کشور قرار گرفته است.
دسترسی به شبکه راهآهن، بزرگراهها و نزدیکی به شهرهایی مانند تهران، قم، اراک، ساوه و اصفهان از جمله عواملی است که در توسعه این منطقه مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس اطلاعات ارائهشده در گزارش، بیش از ۱۵۰ واحد تولیدی و تجاری در سلفچگان فعال هستند و واحدهای مستقر از معافیت مالیاتی تا هفت سال پس از بهرهبرداری برخوردار میشوند.
پیام؛ یکی دیگر از مناطق ویژه نزدیک تهران
منطقه ویژه اقتصادی پیام در استان البرز نیز در گروه مناطق ویژه نزدیک به پایتخت قرار میگیرد.
این منطقه نیز با استفاده از مزیتهای مرتبط با موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازار تهران، بر جذب فعالیتهای تولیدی و تجاری تمرکز دارد.
در این مدل، منطقه ویژه اقتصادی عمدتاً بهعنوان بستری برای استقرار واحدهای صنعتی، تولیدی و تجاری و تسهیل فعالیت اقتصادی آنها عمل میکند.
آیلند؛ مدل ترکیبی در یک منطقه ویژه
در نقطه مقابل این الگو، پروژه سرزمین ایرانیان یا آیلند قرار دارد.
این پروژه در حدود ۳۵ کیلومتری جنوب غرب تهران و در نزدیکی زرندیه، در مسیر آزادراه تهران ـ ساوه، در حال توسعه است.
بر اساس اطلاعات ارائهشده، آیلند در زمینی حدود ۱۴۰۰ هکتاری طراحی شده و مدل توسعه آن تنها بر فعالیت صنعتی استوار نیست.
در این پروژه، کاربریهایی مانند اقامت، گردشگری، تجارت، ورزش، درمان و آموزش در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
به این ترتیب، تفاوت اصلی آیلند با مناطقی مانند سلفچگان و پیام در نوع کاربریهایی است که برای توسعه اقتصادی منطقه در نظر گرفته شده است.
۲۴ پروژه در آیلند
بر اساس گزارشهای رسمی مورد استناد متن، مجموعه آیلند در مجموع شامل ۲۴ پروژه بوده که تا سال ۱۳۹۹، ۱۱ پروژه از این مجموعه آماده بهرهبرداری اعلام شده بود.در برنامهریزی این مجموعه، ایجاد بیش از ۳۰ هزار شغل مستقیم نیز هدفگذاری شده است.
این رقم در متن بهعنوان یک هدف اعلامشده مطرح شده و میزان تحقق آن باید بر اساس آمارهای رسمی و بهروز مورد بررسی قرار گیرد.
در بخش تأمین مالی نیز مدیرعامل بانک گردشگری در یکی از بازدیدهای رسمی، ضمن اشاره به استفاده عمده از تسهیلات بانکی برای تأمین مالی پروژههای آیلند، بر استفاده از روشهای متنوعتر تأمین مالی برای ادامه توسعه پروژه تأکید کرده است.
فناوری در کنار گردشگری
یکی از بخشهای متفاوت پروژه آیلند، پارک علم و فناوری ایرانیان است.بر اساس اطلاعات ارائهشده، این مجموعه بهعنوان نخستین پارک علم و فناوری بخش خصوصی کشور معرفی شده و در سه فاز طراحی شده است. فاز نخست آن نیز آماده بهرهبرداری اعلام شده است.
اهداف تعریفشده برای این پارک شامل توسعه اقتصاد دانشبنیان، گردشگری علمی، جذب دانش فنی و سرمایهگذاری داخلی و خارجی، تجاریسازی نتایج پژوهش و حمایت از شرکتهای نوآور و فناور است.
در نتیجه، مدل تعریفشده برای آیلند تنها بر گردشگری و اقامت متکی نیست و بخش فناوری و فعالیتهای دانشبنیان نیز در ساختار آن پیشبینی شده است.
نزدیکی به تهران؛ مزیت مشترک
با وجود تفاوت در مدل فعالیت، سلفچگان، پیام و آیلند یک ویژگی مشترک دارند: نزدیکی به تهران و بازار بزرگ مصرفی پایتخت. سلفچگان از دسترسی خود به تهران و چند شهر صنعتی و اقتصادی کشور بهعنوان یکی از مزیتهای منطقه استفاده میکند.
آیلند نیز به دلیل قرار گرفتن در فاصله حدود ۳۵ کیلومتری تهران، بر دسترسی به بازار پایتخت و امکان حضور گردشگران و سرمایهگذاران در این مجموعه تأکید دارد.
در نتیجه، موقعیت جغرافیایی در هر سه مدل، یکی از عوامل مهم در تعریف مزیت اقتصادی منطقه محسوب میشود؛ هرچند نوع فعالیت هدفگذاریشده در آنها متفاوت است.
از صنعت تا گردشگری و فناوری
مقایسه این سه منطقه نشان میدهد مفهوم منطقه ویژه اقتصادی در ایران به یک الگوی واحد محدود نمانده است.
سلفچگان و پیام بیشتر بر فعالیتهای صنعتی و تجاری تمرکز دارند، در حالی که آیلند مجموعهای از فعالیتهای گردشگری، اقامتی، تجاری، ورزشی، درمانی، آموزشی و فناوری را در یک محدوده دنبال میکند.
این تفاوت در ساختار فعالیت، در واقع تفاوت میان دو رویکرد است: منطقه ویژه بهعنوان محل استقرار واحدهای تولیدی و تجاری و منطقه ویژه بهعنوان یک مجموعه چندکاربری اقتصادی و گردشگری.
مسئله تأمین مالی پروژههای بزرگ
یکی از موضوعات مهم در پروژههای بزرگ و چندبخشی، نحوه تأمین منابع مالی است.
در مورد آیلند، در گزارش به استفاده قابلتوجه از تسهیلات بانکی در مراحل قبلی توسعه اشاره شده و همزمان بر ضرورت استفاده از روشهای متنوعتر تأمین مالی تأکید شده است.
این موضوع برای پروژههایی با چندین کاربری و دوره ساخت طولانی اهمیت بیشتری دارد، زیرا توسعه همزمان بخشهای مختلف به منابع مالی قابلتوجه و برنامهریزی مستمر نیاز دارد.
آینده مناطق ویژه؛ رقابت میان مدلها
تنوع مدلهای مناطق ویژه اقتصادی نشان میدهد این مناطق میتوانند بر اساس موقعیت جغرافیایی، ظرفیت زیرساختی و هدف توسعهای خود، مسیرهای متفاوتی را دنبال کنند.
مدل صنعتی سلفچگان و پیام بر جذب واحدهای تولیدی و تجاری استوار است، در حالی که آیلند تلاش دارد گردشگری، اقامت، تجارت و فناوری را در یک ساختار واحد ترکیب کند.
با این حال، ارزیابی موفقیت هر مدل نیازمند شاخصهای قابل اندازهگیری از جمله میزان سرمایهگذاری محققشده، تعداد واحدهای فعال، اشتغال واقعی ایجادشده، میزان تولید یا درآمد حاصل و میزان بهرهبرداری از زیرساختهای ایجادشده است.
بنابراین، تفاوت میان این مناطق را نمیتوان صرفاً با عنوان یا گستره کاربری آنها سنجید؛ میزان تحقق اهداف و عملکرد اقتصادی واقعی، معیار اصلی ارزیابی هر منطقه ویژه خواهد بود.
