جامعه ایران امروز در یک مرحله گذار پرالتهاب و کمنظیر به سر میبرد؛ دورهای که میتوان آن را "برزخ تأمین اجتماعی" نامید. در این وضعیت بغرنج، نهادهای سنتی حمایتگر که قرنها وظیفه مراقبت از اعضای آسیبپذیر جامعه، بهویژه سالمندان و بیکاران را بر عهده داشتند، به تدریج فروپاشیده و تضعیف شدهاند. اما آنچه این گسست را به یک بحران خاموش تبدیل کرده، ناتوانی ساختارهای مدرن تأمین اجتماعی در پر کردن این خلأ تاریخی است. ما شاهد یک جایگزینی ناقص و معیوب هستیم؛ فرآیندی که در آن، نظام بیمهای و حمایتی نتوانسته به وعدههای خود برای ایجاد امنیت خاطر و کرامت انسانی جامه عمل بپوشاند. این یادداشت تلاش دارد تا با کالبدشکافی این تعارض میان سنتِ فرسوده و مدرنیتهی ناکارآمد، ریشههای رنجوری معاصر در دوران سالمندی و مخاطرات دوره بیکاری را روشن کرده و در نهایت، مسیری برای خروج از این وضعیت ناپایدار ترسیم کند. مسئله محوری این است که تاوان این برزخِ سیاستی را امروز میلیونها سالمند و جویای کار با گوشت و پوست خود میپردازند.
واکاوی تعارض؛ تأمین اجتماعی سنتی در برابر خوانش مدرن
برای درک عمق بحران، ابتدا باید ماهیت متفاوت و متعارض دو نهاد "سنتی" و "مدرن" را در حمایت از افراد در برابر مخاطرات زندگی درک کنیم. در نظام سنتی ایران، اصل بنیادین در حمایت از سالمندی، "فرزندسالاری حمایتی" بود. این سازوکار، وظیفه مراقبت اقتصادی و عاطفی از والدین را بهطور مشخص بر دوش فرزندان ذکور میگذاشت. پسران موظف بودند تا پایان عمر، سرپناه، معیشت و بهداشت والدین سالمند خود را تأمین کنند. این یک نظام اخلاقی و عرفی مستحکم بود که با ضمانتهای اجتماعی و فرهنگی قدرتمندی همراه بود و رابطهای مستقیم و بیننسلی را شکل میداد. در مقابل، نظام مدرن تأمین اجتماعی بر مفهومی کاملاً متفاوت بنا شده است: "حمایت نهادی و غیرشخصی". در این سازوکار، این یک نهاد عمومی و بزرگ (دولت یا صندوق بازنشستگی) است که با دریافت حق بیمه در دوران اشتغال، مسئولیت پرداخت مستمری در دوران سالمندی را بر عهده میگیرد. رابطه در اینجا دیگر بین پدر و پسر نیست، بلکه میان فرد و دولت تعریف میشود.
تعارض ذاتی این دو نظام زمانی بروز میکند که جامعه با شتاب از اولی به سوی دومی حرکت کند، اما زیرساختهای اقتصادی، جمعیتی و مدیریتی لازم برای تثبیت نظام …
