قانون هوای پاک صراحتاً برای خودروهای فرسوده تکلیف تعیین کرده است. ماده ۸ این قانون، مالکان وسایل نقلیه موتوری اعم از سبک، نیمهسنگین، سنگین و موتورسیکلت را مکلف کرده است پس از رسیدن وسیله نقلیه به سن فرسودگی، آن را از رده خارج کنند. همچنین بر اساس این ماده، حمل بار و مسافر، صدور گواهی معاینه فنی، تخصیص بیمه شخص ثالث، خرید و فروش، نقلوانتقال و تردد وسایل نقلیه موتوری فرسوده ممنوع است.
قانونگذار حتی صرفهجویی حاصل از بهبود و مدیریت سوخت را نیز به موضوع نوسازی گره زده و دولت را موظف کرده است از محل این صرفهجویی، سازوکار و تسهیلات لازم برای جایگزینی خودروهای فرسوده حملونقل عمومی با خودروهای نو را فراهم کند.
با وجود این تکالیف قانونی، خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد سالها با کندی مواجه بود اما طی دو سال اخیر روند اسقاط شتاب گرفته است، بهطوری که در سال ۱۴۰۳، تعداد ۳۵۰ هزار دستگاه خودرو اسقاط شد و مجموع اسقاط از ابتدای سال ۱۴۰۳ تاکنون به بیش از ۶۰۰ هزار دستگاه رسیده است.
این میزان اسقاط در حالی رقم خورده که پیش از این، روند خروج خودروهای فرسوده از ناوگان با رکود چندساله مواجه بود. شینا انصاری - رئیس سازمان حفاظت محیط زیست- پیشتر اعلام کرده بود که از زمان تصویب قانون تا سال ۱۴۰۲ تنها حدود ۲۰۰ هزار خودرو اسقاط شده بود این در حالی است که قانون برنامه هفتم، هدفگذاری سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه اسقاط را تعیین کرده است.
اصلاح مسیر اسقاط با آییننامههای جدید
در همین راستا، سازمان حفاظت محیط زیست از تدوین آییننامه اجرایی اسقاط و نوسازی ناوگان دیزلی با ظرفیت بالای ۲۰ تن با استفاده از مکانیزم گواهی صرفهجویی و تصویب آن در هیئت دولت خبر داده است.
همچنین اصلاح آییننامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو و رفع موانع قانونی مربوط به تعداد اسقاط به ازای تولید وسایل نقلیه، از دیگر اقداماتی است که با هدف افزایش سرعت نوسازی ناوگان انجام شده است. در این راستا محمدصادق حاتمی - مدیر ستاد نوسازی ناوگان حملونقل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) - گفته است: این اصلاحیه با رفع برخی موانع اجرایی و تسهیل فرآیند نوسازی ناوگان، زمینه رشد خروج خودروهای فرسوده را فراهم میکند، کاهش مصرف سوخت، کاهش آلایندگی هوا، بهبود کیفیت هوا، ارتقای ایمنی ناوگان و تقویت صنعت خودروسازی از مهمترین آثار آن است.
بر اساس مصوبه اخیر هیئت وزیران، تولیدکنندگان خودرو و موتورسیکلت در داخل کشور موظفند به ازای تولید هر چهار دستگاه خودرو یا موتورسیکلت، گواهی اسقاط خودرو یا موتورسیکلت معادل را از مراکز اسقاط دریافت کنند.
همچنین شمارهگذاری خودروها و موتورسیکلتها منوط به ارائه گواهی اسقاط از سوی خودروسازان و موتورسیکلتسازان معادل ۰.۲۵ تولید ماهانه شده است.
گواهی اسقاط؛ محرک اقتصادی نوسازی
در ادامه این روند، پس از سه سال نرخ گواهی اسقاط خودرو نیز بهروزرسانی شد. بر اساس نرخهای اعلامشده از سوی ستاد نوسازی ناوگان حملونقل، ارزش گواهی اسقاط خودروی سواری ۶۰ میلیون تومان، دیزل سبک ۱۲۰ میلیون تومان و دیزل سنگین نیز ۱۲۰ میلیون تومان تعیین شده است.
همچنین مالکان خودروهای فرسودهای که از ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ خودروی خود را در مراکز اسقاط پذیرش کردهاند، مشمول نرخهای جدید گواهی اسقاط میشوند.
۵۰ درصد ناوگان، در مرز فرسودگی
با وجود جهش اخیر در اسقاط، ابعاد ناوگان فرسوده کشور همچنان قابل توجه است. بر اساس آخرین آمارها، از مجموع نزدیک به ۴۲ میلیون خودرو و موتورسیکلت در حال تردد، بیش از ۲۰ میلیون دستگاه، حدود ۵۰ درصد ناوگان، در مرز فرسودگی قرار دارند.
تا امروز نیز حدود ۳ میلیون خودرو از چرخه حملونقل خارج و اسقاط شدهاند و بیشترین سهم ناوگان فرسوده مربوط به موتورسیکلتها، خودروهای سواری و وانتهاست که نقش قابل توجهی در آلودگی هوا و عوارض ناشی از آن برای سلامت مردم دارند.
در این میان، وضعیت خودروهای سنگین و کشندهها نیز قابل توجه است. انصاری با اشاره به وجود حدود ۱۱۰ هزار کشنده فرسوده با سن بالا در کشور، از تردد حدود ۱۲ هزار کشنده با عمر بیش از ۵۰ سال خبر داده بود؛ ناوگانی که به دلیل مصرف بالای سوخت، سهم قابل توجهی در ناترازی سوخت و انتشار آلایندهها دارد.
بر همین اساس، موضوع اسقاط کشندههای فرسوده در کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا بررسی و مقرر شده است به ازای واردات هر کشنده، یک کشنده فرسوده اسقاط شود.
اسقاط؛ راهی برای کاهش مصرف بنزین و آلودگی هوا
اثر اسقاط تنها به خروج خودروهای آلاینده از چرخه تردد محدود نمیشود. طبق آمارهای ارائهشده، طی سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ تاکنون، اسقاط حدود ۵۰۰ هزار دستگاه خودرو به صرفهجویی نزدیک به ۱.۵ میلیارد لیتر بنزین و حدود ۸ درصد کاهش انتشار گازهای آلاینده و گلخانهای منجر شده است.
طبق آمار خودروهای فرسوده سواری و وانت سالانه حدود ۸.۳ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند. تنها ۲.۶ میلیون خودروی فرسوده سالانه حدود ۳.۲ میلیارد لیتر بنزین مازاد مصرف دارند و اگر این خودروها با نمونههای دوگانهسوز، برقی یا هیبریدی جایگزین شوند، میزان صرفهجویی میتواند به بیش از ۷ میلیارد لیتر بنزین برسد و مردم هوای سالمتری را تنفس کنند.
در نهایت، رکورد ۳۵۰ هزار اسقاط در سال ۱۴۰۳ و عبور مجموع اسقاط از ۶۰۰ هزار دستگاه از سال ۱۴۰۳ تاکنون نشان میدهد روند خروج خودروهای فرسوده وارد مرحله تازهای شده است اما با وجود این جهش، باقی ماندن حدود ۲۰ میلیون خودرو و موتورسیکلت در مرز فرسودگی نشان میدهد نوسازی ناوگان همچنان یکی از مهمترین حلقههای مفقوده در مسیر کاهش آلودگی هوا و مهار ناترازی بنزین است.
