شقایق الیفرا نامی است که در ماههای اخیر، همزمان با نگرانیها درباره تأمین مواد اولیه داروهای مخدرپایه از جمله برخی مسکنها و داروهای درمان اعتیاد، وارد بحث عمومی ایران شده است. مسئله اصلی، «آزادسازی کشت خشخاش» نیست؛ بلکه بحث بر سر کشت کنترلشده یک گونه صنعتی از خانواده خشخاش برای تأمین مواد مؤثره دارویی، زیر نظارت سختگیرانه دولتی و بینالمللی است. طرح کشت شقایق الیفرا برای تأمین مواد اولیه دارویی وارد مرحله اجرایی شده و آخرین گزارشها از انجام کاشت و برداشت در مرحله تحقیقاتی و آغاز ارزیابی نتایج حکایت دارد. الیفرا دقیقاً چیست؟
الیفرا در ادبیات رسمی و رسانهای ایران به گونهای صنعتی از خشخاش با عنوان Papaver somniferum oleifera اشاره دارد. تفاوت کلیدی آن با خشخاش متعارف، در شیوه بهرهبرداری است؛ مسیر مورد نظر برای این گیاه، تیغزدن کپسول و تولید تریاک خام نیست و ماده مؤثره آن باید پس از برداشت صنعتی، در کارخانههای مجاز استحصال شود.
به گفته مسئولان، این گیاه حدود ۲ درصد مورفین دارد و به دلیل ویژگیهای فرایندیاش، استحصال مواد مؤثره از آن برای افراد عادی ممکن نیست. با این حال، این ویژگی بهتنهایی جایگزین نظارت نمیشود و همه حلقههای کشت، برداشت، حمل و تبدیل باید قابل ردیابی باشند.
در توضیحات رسمی درباره طرح نیز تأکید شده که مواد مؤثره الیفرا با تیغزدن و برداشت مستقیم به دست نمیآید و نیازمند فرآوری صنعتی و تخصصی است. چرا اکنون مطرح شده است؟
منطق سیاستی این طرح، کاهش اتکا به منابع سنتی تأمین مواد اولیه دارویی است. ایران در سالهای گذشته بخشی از نیاز دارویی خود را از مواد مکشوفه در عملیات مبارزه با قاچاق تأمین میکرد، اما با افت کشت و ترانزیت تریاک در منطقه، حجم کشفیات نیز کاهش یافته است.
دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر گفته است کشفیات سالانه که زمانی بیش از هزار تن بود، به حدود ۲۵۰ تن کاهش یافته و در سال گذشته به کمترین سطح رسیده است. در چنین شرایطی، مسئله تأمین پایدار مواد اولیه دارویی بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. موضوع وضعیت پیشین وضعیت مورد بحث منبع تأمین کشفیات، در کنار واردات محدود کشفیات، واردات و کشت داخلی کنترلشده ماده گیاهی …
