سیستمهای اقتصادی در جهان بر دو پایه استوار هستند. سیستمهای بانکی و پایه گذاری شده بر بازار سرمایه. در کشورهایی مانند ایران که نفت خیر هستند به این مسئله سرمایه گذاریهای دولتی هم اضافه میشود. یا درآمد ناشی از فروش نفت یا فرآوردههای نفتی صرف سرمایه گذاریها میشود. در ایران پیش از انقلاب با ترکیب سه عامل یاد شده و به ویژه درآمدهای نفتی که شدیداً از دسامبر 1973 افزایش یافت ایران به رشد دو رقمی اقتصادی نیز رسید. اصولاً از ابتدای انقلاب چه در شعارهای پیش از انقلاب و چه پس از آن در صحبتهای مقامات رسمی کشور صحبتی در خصوص اینکه ایران به یک اقتصاد برتر در خاورمیانه تبدیل شود، نشده بود. نتیجه این است که در حال حاضر اقتصاد ایران، یک چهارم اقتصاد ترکیه و کوچکتر از کشور کوچکی مانند امارات است.
در آن زمان شاید امکان اینکه اقتصاد کشور بر پایه اوراق بهادار باشد یا جذب سرمایههای خرد انجام شده و به اصطلاح قطره قطره جمع شود وانگهی دریا شود، به کار گرفته نشد.
زمانی که در سالهای 70 تا 76 در بورس فعالیت داشتم، دبیر کل اسبق بورس، آقای رجایی سلماسی بر این عقیده بود که بورس یا بازار سرمایه نباید در تأسیس شرکتهای سهامی عام دخالتی داشته باشد. اما به شخصه معتقد بودم که اگر بازار اولیه نباشد بازار ثانویه نیز نمی تواند شکل بگیرد. به همین دلیل درحال حاضر در 80 درصد استانهای کشور بازار اولیه از طریق تأسیس شرکتهای سرمایه گذاری سهامی عام و خرید سهام توسط دارندگان پساندازهای خرد با مشارکت صدها هزار نفر شکل گرفته است. اگر در دهه 70 آن اقدامات صورت نمیگرفت امروز بورس مسئلهای نبود که دولت به آن حساسیت نشان بدهد و با بالا و پایین آمدن شاخص آن دولت و رسانههای داخلی و خارجی واکنش نشان بدهند.
ار طرفی اینکه عدهای میگویند در شرایط نه جنگ نه صلح فعلی امکان توسعه اقتصادی وجود ندارد، باور درستی نیست. در هشت سال جنگ با عراق و حتی بیثباتی قبل از آن فرایند توسعه ادامه داشت. چند پروژه نیمه تمام بزرگ از رژیم قبلی خاتمه یافت. مانند راه آهن بافق- بندرعباس، فولاد مبارکه، پالایشگاه اصفهان، پتروشیمی اصفهان و نیروگاههای برق متعددی در زمان جنگ عملیات اجرایی خود را آغاز کردند. با وجود اینکه تأمین نیازهای جنگ در آن مقطع مهم بود اما به موازات آن توسعه اقتصادی ادامه داشت و دولت وقت در زمان جنگ ستادی به نام ستاد طرحهای مهم انقلاب به مدیریت مهندسهاشمی طبا به وجود آورد. به نظر میرسد در حال حاضر دکتر پزشکیان تسلیم نظراتی شدهاند که در جنگ نمیشود کار اقتصادی را پیش برد. آن هم در جنگ با آمریکا که بزرگترین قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی محسوب میشود. در حالی که به عنوان یک اقتصاددان اذعان دارم بدون داشتن زیربنای ارتباط جادهای، هوایی و ریلی توسعه نمیتواند تحقق یابد.
وضعیت فعلی بهترین زمان برای توسعه در این حوزه است. ما دارای نقدینگی زیادی هستیم که نابه جا انتشار یافته و عملاً رونقی در کشور به وجود نیاورده است. بلکه سوداگری مالی را گسترش داده و تورم را بالا برده است. یکی دو سال پیش یک نفر از من میپرسید چرا ایران عدس وارد میکند و این واقعاً باعث تأسف است که ما خودمان تولید کننده هستیم اما عدس و لپه وارد میکنیم. در حالی که دولت باید سرمایهها را به سمت رونق زیربناهای کشور هدایت کند.
قسمت اعظم معادن ما در فلات مرکزی واقع شده که به آزادراهها دسترسی ندارد و ارتباط مطمئنی با دریای آزاد ندارد. زمانی که بنده مشاور استاندار خوزستان بودم در مجمع تشخیص مصلحت نظام با حضور آقای محسن رضایی و مسئولان سه استان چهارمحال و بختیاری، خوزستان و اصفهان این موضوع مطرح شد که آزادراه اصفهان به بندر امام که مطالعات آن توسط یک شرکت ایتالیایی انجام و در سال 1351 به دولت ایران تحویل داده شد اما به دلیل کمبود منابع مالی از اولویت خارج شد، احداث شود و فاصله ارتباطی هزار و 250 کیلومتری فعلی آن هم از طریق جادههای ناهموار به 416 کیلومتر کاهش یابد که البته مورد پذیرش قرار نگرفت و این کار را نکردند.
به عقیده بنده وقتی آقای عراقچی در مصاحبه شان از مداخله جریانهای نفوذی در ایران میگویند بخشی از این مداخله در امر اقتصاد است. زمانی با آقای سرمست استاندار آذربایجان شرقی نشستی داشتم و سپس گزارشی به ایشان ارسال کردم که آزادراه تبریز- بازرگان احداث شود که باز اهمیتی ندادند. در خوزستان هم راه ارتباطی شمال-جنوب که میتوانست دریای مازندران را به خلیج فارس مرتبط کند زمانی که به استاندار اسبق مطرح شد وی میگفت پس تکلیف دستفروشهای کنار خیابان چه میشود و نگاه وسیعی به مسئله نداشت.
باید این دیدگاهها تغییر کند و سرمایههای خرد به سمت رونق زیرساختها هدایت شود اما بایستی دولت بخواهد و برای تحقق آن اراده کند.
بزرگترین پروژه ساختمانی قرن 20 ام یعنی تونل دریایی مانش از طریق یک شرکت سهامیعام با 137 هزار نفر سهام دار ساخته شده است. دولت اگر بخواهد میتواند بخش خصوصی را در توسعه آزادراهها و ساختمانهای مسکونی مدرن مانند پروژه بزرگ اکباتان که چهارساله ساخته شد هدایت کند و برای تشویق بخش خصوصی صرفه جویی در مصرف فرآوردههای نفتی و دیگر منافع که به اقتصاد ملی میرسد را به بخش خصوصی اختصاص دهد.
