نزدیک به یک دهه است که یکی از تکاندهندهترین کشفیات باستانشناسی آتن، ذهن تاریخپژوهان و باستانشناسان را به خود مشغول کرده است. این محوطه که «اسپلانادا» نام دارد، بخشی از گورستان بزرگ فالیرون در نزدیکی ساحل آتن است و نخستینبار در سال ۲۰۱۶ مورد کاوش قرار گرفت. باستانشناسان در این مکان بقایای ۷۹ مرد بالغ را کشف کردند که در سه ردیف منظم دفن شده بودند و بسیاری از آنها همچنان بندهای آهنی زنگزده بر مچ دست داشتند. نحوه دفن و عمومی بودن این گور دستهجمعی از همان ابتدا این احتمال را مطرح کرد که این اعدامها قرار بوده پیامی سیاسی یا اجتماعی برای دیگران داشته باشد؛ اما اینکه این مردان چه کسانی بودند و چرا به چنین سرنوشتی دچار شدند، همچنان روشن نبود.
نظریههای مختلف درباره گور دستهجمعی پس از کشف اسپلانادا، پژوهشگران چند فرضیه درباره هویت این مردان و دلیل قتل آنها مطرح کردند. برخی معتقد بودند این گور دستهجمعی با رقابتهای سیاسی میان نخبگان آتن در دوره شکلگیری حکومت آرکائیک ارتباط داشته است.
گروهی دیگر آن را نشانهای از شکلگیری قدرت متمرکز دولتی میدانستند؛ دورهای که دولتشهر نوظهور آتن بهتدریج مجازات جرایم را از اختیار خانوادهها و طایفهها خارج میکرد و مجازاتهای جمعی را تحت کنترل حکومت قرار میداد.
اما یک احتمال دیگر نیز وجود داشت: شاید این افراد مهاجمان یا اسیران خارجی بودند که پس از دستگیری اعدام و بهصورت دستهجمعی دفن شده بودند.
برای تشخیص اینکه کدام فرضیه به واقعیت نزدیکتر است، پژوهشگران به سراغ شواهدی رفتند که در استخوانها و دندانهای خود این افراد باقی مانده بود.
دندانها چه چیزی را آشکار کردند؟
گروهی از پژوهشگران به سرپرستی جولیان آر. استامر از مرکز پژوهشهای زیستباستانشناسی دانشگاه ایالتی آریزونا، از روش تحلیل ایزوتوپهای استرانسیم استفاده کردند. این روش میتواند با بررسی ترکیب شیمیایی مینای دندان، اطلاعاتی درباره محل زندگی فرد در دوران کودکی ارائه دهد.
استرانسیم عنصری طبیعی است که در سنگها و خاک وجود دارد و از طریق آب و زنجیره غذایی وارد بدن انسان میشود. از آنجا که مینای دندان در دوران کودکی شکل میگیرد و پس از آن تقریباً تغییر نمیکند، ترکیب ایزوتوپی آن میتواند مانند یک اثر انگشت شیمیایی از محیطی باشد که فرد در کودکی در آن زندگی کرده است.
پژوهشگران نمونههایی از مینای دندان ۶۶ نفر از مردان به زنجیر کشیدهشده در اسپلانادا را بررسی کردند. آنها همچنین ۹۷ فرد دیگر را که در بخشهای مختلف گورستان فالیرون دفن شده بودند مورد مطالعه قرار دادند؛ بنابراین جامعه آماری پژوهش در مجموع به ۱۶۳ نفر رسید.
تقریباً همه آنها اهل آتن بودند
نتایج بسیار روشن بود. حدود ۹۷ درصد مردان اسپلانادا، یعنی ۶۴ نفر از ۶۶ نفر، الگوی ایزوتوپی سازگار با منشأ محلی در آتیکا یعنی منطقه پیرامون آتن داشتند.
در کل جمعیت بررسیشده گورستان فالیرون نیز نتیجه تقریباً مشابه بود: حدود ۹۶ درصد، یعنی ۱۵۶ نفر از ۱۶۳ نفر، نشانههای ایزوتوپی مربوط به منشأ محلی داشتند.
از نظر آماری، مردان به زنجیر کشیدهشده تفاوت معناداری با دیگر افرادی که در گورستان فالیرون دفن شده بودند نداشتند. اگر این افراد جنگجویان خارجی، دشمنان اسیرشده یا مهاجمانی از خارج آتیکا بودند، انتظار میرفت تعداد بسیار بیشتری از آنها نشانههای ایزوتوپی مربوط به مناطق دیگر را نشان دهند. در عوض، در کل نمونه تنها هفت نفر شواهدی از گذراندن دوران کودکی در خارج از منطقه داشتند.
خشونتی که از درون جامعه آتن برخاست
البته نتایج این پژوهش بهتنهایی مشخص نمیکند که این مردان دقیقاً چرا به زنجیر کشیده و اعدام شدهاند. ایزوتوپهای استرانسیم میتوانند درباره منشأ جغرافیایی افراد اطلاعات بدهند، اما علت مرگ یا وابستگی سیاسی و اجتماعی آنها را مشخص نمیکنند.
با این حال، یافته جدید یکی از مهمترین فرضیههای پیشین را تضعیف میکند: اینکه این افراد بیگانگانی بودند که در جریان یک درگیری خارجی به آتیکا آورده و پس از اسارت اعدام شده بودند.
در مقابل، شواهد جدید احتمال وقوع خشونتی درونجامعهای را تقویت میکند؛ خشونتی که میتواند بازتابی از بیثباتی سیاسی در آتنِ آغاز دوره آرکائیک، پیش از شکلگیری دولتشهر کلاسیک آتن باشد.
این پژوهش همچنین با شواهد تاریخی گستردهتری سازگار است که نشان میدهد در دوره آرکائیک، با وجود گسترش تجارت و رفتوآمد در سراسر جهان اژه، مهاجرت گسترده به آتیکا همچنان محدود بوده است.
برای مردان اسپلانادا، این کشف اکنون تصویری انسانیتر و در عین حال هولناکتر از گذشته ترسیم میکند. آنها دیگر صرفاً گروهی از اسیران ناشناس و بیگانه نیستند؛ شواهد علمی نشان میدهد بسیاری از آنها احتمالاً اعضای همان جامعهای بودند که سرانجام علیه خودشان به خشونت متوسل شد. این یافته یادآور میشود که خشونت سیاسی در آتن باستان، مانند بسیاری از جوامع دیگر، الزاماً از بیرون وارد نمیشد بلکه گاهی از درون خود جامعه سرچشمه میگرفت.
