مهرناز کردفلاحت با اشاره به نقش مهم مدرسه و معلم در پرورش یا محدود کردن خلاقیت کودکان اظهار کرد: ترس از قضاوت، تاکید بر حفظیات، نمرهمحوری و مقایسه کودکان میتواند این توانایی را تضعیف کند. وی با بیان اینکه مدرسه و معلم از مهمترین عوامل موثر بر خلاقیت هستند، افزود: کودک بخش قابل توجهی از روز خود را در مدرسه میگذراند؛ به همین دلیل این محیط میتواند خلاقیت او را شکوفا کند یا برعکس، بهتدریج آن را محدود سازد. اگر فضای مدرسه فقط بر حفظ کردن مطالب، نمرهگرفتن و یافتن پاسخهای کلیشهای تاکید داشته باشد، کودک به مرور یاد میگیرد که ریسک نکند و فقط همان پاسخی را بدهد که از او انتظار میرود. وقتی اشتباهکردن با سرزنش یا ترس از قضاوت همراه باشد، کودک کمتر ایدههای جدیدش را بیان میکند و این موضوع خلاقیت او را کاهش میدهد.
این روانشناس با انتقاد از کمبود فعالیتهای پرورشی اضافه کرد: اگر فرصت بازی، هنر، موسیقی، نمایش و فعالیتهای عملی در مدرسه کم باشد یا همهچیز براساس برنامههای از پیش تعیینشده پیش برود، فرصت کافی برای تخیل و ایدهپردازی در اختیار کودک قرار نمیگیرد. در مقابل، معلمی که به جای پرسیدن سوالهایی با یک پاسخ مشخص، از کودکان میپرسد «تو چه فکر میکنی؟» یا «چه راه دیگری به ذهنت میرسد؟» تفکر خلاق را در آنها تقویت میکند. ایجاد امنیت روانی در کلاس و پذیرش اشتباه به عنوان بخشی طبیعی از یادگیری، از پیشنیازهای اصلی خلاقیت است.
کردفلاحت تاکید کرد: مدرسهای که فقط بهدنبال آموزش محفوظات باشد، شاید دانشآموزانی با نمرات خوب تربیت کند اما لزوما کودکان خلاقی پرورش نمیدهد. هدف آموزش باید این باشد که کودک علاوه بر یادگیری مطالب، جرات سوال پرسیدن، متفاوت فکرکردن و یافتن راهحلهای جدید را حفظ کند.
تاثیر دوگانه تنشهای خانوادگی بر ذهن کودک
وی با اشاره به تاثیر مشکلات خانوادگی و تنشهای عاطفی بر ذهن کودکان گفت: تنشهای خانوادگی در بیشتر موارد خلاقیت کودک را کاهش میدهند. وقتی کودک در فضای پر از دعوا، اضطراب یا ناامنی زندگی میکند، ذهن او به جای کشف و یادگیری، مدام درگیر نگرانی و حفظ امنیت خود است.
این روانشناس در عین حال به بعد دیگری از این موضوع اشاره کرد و افزود: گاهی بعضی کودکان احساسات و فشارهای درونی خود را از طریق نقاشی، داستان، موسیقی یا بازیهای خیالی بیان میکنند که ممکن است آثار آنها را عمیقتر نشان دهد. البته این به معنای مفید بودن تنش نیست، بلکه خلاقیت در اینجا به یک راهکار دفاعی برای کنار آمدن با فشارهای روانی تبدیل میشود.
وی تصریح کرد: پژوهشها نشان میدهند آنچه به رشد خلاقیت کمک میکند، خود تنش نیست بلکه وجود یک بزرگسال حامی است که به کودک احساس امنیت بدهد و به او در پردازش احساساتش کمک کند. حمایت عاطفی خانواده یا یک فرد قابل اعتماد در دورههای سخت، مانع از آن میشود که آسیبهای روانی سدی در برابر رشد و خلاقیت کودک شوند.
چه زمانی باید به روانشناس کودک مراجعه کرد؟
کردفلاحت در ادامه با تاکید بر اهمیت ارزیابی به موقع وضعیت ذهنی و رفتاری کودکان اظهار کرد: بهترین زمان برای مراجعه به روانشناس، لزوما وقوع یک مشکل جدی نیست؛ گاهی یک ارزیابی به موقع به والدین کمک میکند پیش از تبدیل شدن یک رفتار نادرست به الگویی پایدار، راهکار مناسب را پیدا کنند.
این روانشناس درباره نشانههای هشداردهنده توضیح داد: وقتی والدین متوجه تغییرات ناگهانی و غیرقابل توضیحی در رفتار فرزند خود میشوند مانند کاهش علاقه به بازی، افزایش ترس و نگرانی، حساسیت و تحریکپذیری زیاد، پرخاشگریهای مکرر یا ضعف در مهارتهای ارتباطی و کنترل هیجان باید به مشاور مراجعه کنند.
وی به نشانههای غیرمستقیم آسیبهای روانی اشاره کرد و گفت: کودکی که مدام از دردهای جسمی بیدلیل مانند دلدرد یا سردرد شکایت میکند، دچار اختلال خواب یا وابستگی شدید شده و یا از موقعیتهای اجتماعی دوری میکند، ممکن است در حال تجربه فشار روانی باشد. همچنین در بحرانهایی مانند طلاق والدین، سوگ، تولد فرزند جدید یا تغییر مدرسه، دریافت حمایتهای روانشناختی بسیار راهگشا است.
کردفلاحت خاطرنشان کرد: سه معیار اصلی «شدت رفتار»، «مدت زمان ماندگاری آن» و «میزان تاثیر بر کیفیت زندگی و یادگیری کودک»، مهمترین فاکتورها برای تصمیمگیری جهت مراجعه به متخصص هستند.
موانع پنهان خلاقیت؛ از تبلت تا کلاسهای فشرده
این روانشناس در بخش دیگری از این گفتوگو به عوامل کمتر شناختهشدهای که در فرهنگ جامعه ما مانع رشد خلاقیت میشوند اشاره کرد و گفت: یکی از این موانع، پرکردن تمام ساعات روز کودک با کلاسهای آموزشی مختلف است. وقتی تمام زمان کودک برنامهریزی شده باشد، دیگر فرصتی برای بازی آزاد، خیالپردازی و کشفکردن باقی نمیماند.
وی ممانعت از سر رفتن حوصله کودکان را یک اشتباه رایج دانست و افزود: بسیاری از والدین به محض بیحوصلگی کودک، تبلت یا موبایل را در اختیار او میگذارند؛ در حالی که همین لحظههای بیکاری، نقطه آغاز شکلگیری بازیهای خیالی و ایدههای خلاقانه است. همچنین تشویقهای نادرستی مانند گفتن مداوم «تو خیلی باهوشی»، ریسکپذیری کودک را کاهش میدهد، در حالی که ما باید تلاش، کنجکاوی و پشتکار او را تشویق کنیم.
کردفلاحت مقایسهکردن کودکان با همسالان و تمرکز زودهنگام بر آزمون و نمره را از دیگر چالشها برشمرد و اظهار کرد: منع کردن کودک از پرسیدن سوال و پاسخهای آماده دادن به کنجکاویهای او، جرات پرسشگری را از او میگیرد. بزرگسالان باید نشان دهند که دانستن همهچیز مهم نیست، بلکه روحیه جستوجوگری ارزشمند است. خلاقیت تنها در محیطی رشد میکند که کودک در آن احساس امنیت، آزادی و پذیرش بیقیدوشرط داشته باشد.
