با انقضای تفاهمنامه اسلامآباد در روز دوشنبه، ریسک بازگشت به درگیری نظامی مستقیم و عدم قطعیت در مسیر حلوفصل دیپلماتیک بحران به اوج خود رسیده است.
با نزدیک شدن به این ضربالاجل، هیچ نشانهای از اراده سیاسی در واشنگتن یا تهران برای تمدید توافق یا بازگشت به میز مذاکره دیده نمیشود؛ تا جایی که دونالد ترامپ هفته گذشته تهدید کرد تنگه هرمز را «قلمرو آمریکا» اعلام خواهد کرد و در مقابل، مقامات ایرانی نیز از آمادگی برای بازگشت به شرایط جنگی خبر دادهاند. جزئیات توافق ۱۷ ژوئن چه بود؟
این توافق موقت در ۱۷ ژوئن (۲۸ خرداد) توسط دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، پس از هفتهها دیپلماسی فشرده به میانجیگری پاکستان و قطر به امضا رسید.
هدف از این تفاهمنامه، ایجاد یک دوره دو ماهه برای برقراری آتشبس منطقهای، بازگشایی تنگه هرمز و زمینهسازی برای مذاکرات جامع پیرامون برنامه هستهای ایران بود.
طبق بنود این توافق:
توقف اقدامات نظامی: دو طرف متعهد به پایان دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها (از جمله لبنان) و پرهیز از تهدید یا استفاده از زور شدند.
وضعیت تنگه هرمز: مقرر شد آمریکا ظرف ۳۰ روز محاصره بنادر ایران را لغو کند و در مقابل، ایران محدودیتهای رفتوآمد را برداشته و اقدام به مینروبی کند. همچنین ایران معافیت ۶۰ روزهای برای عوارض کشتیرانی در نظر گرفت و اداره آینده تنگه به همکاری مشترک ایران و عمان واگذار شد.
تعهدات اقتصادی آمریکا: واشنگتن متعهد به تعلیق تحریمها، صدور معافیتهای نفتی، آزادکردن بخشی از داراییهای بلوکهشده و تدوین طرحی برای سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری در بازسازی اقتصادی ایران شد.
تعهدات هستهای ایران: تهران بر عدم دستیابی به سلاح هستهای تأکید کرد و متعهد شد فعالیتهای هستهای خود را در طول مذاکرات متوقف نگه دارد. چرا توافق موقت شکست خورد؟
اگرچه دو کشور در روزهای نخست با برگزاری نشستی در سوئیس (۲۱ ژوئن) و صدور معافیتهای دو ماهه نفتی از سوی خزانهداری آمریکا حسن نیت نشان دادند، اما خیلی زود اتهامات متقابل مبنی بر نقض توافق آغاز شد.
در ۲۶ ژوئن، ترامپ ایران را به «نقض احمقانه» توافق پس از حمله به یک کشتی باری متهم کرد. دو روز بعد، تهران اعلام کرد واشنگتن با حملات جدید، توافق را زیر پا گذاشته است.
اصلیترین نقطه اختلاف، ادعای مقامات آمریکایی بر بازگشت وضعیت تنگه هرمز به پیش از جنگ بود.
با از سرگیری سخنان تند ترامپ، آتشبس تا اواسط ژوئیه عملاً فروپاشید؛ آمریکا جنوب ایران را هدف بمباران قرار داد و ایران نیز حملات سنگینی را در خلیج فارس از سر گرفت.
نیل کوئیلیام، کارشناس اندیشکده چتم هاوس، در گفتوگو با العربی الجدید تأکید کرد: «انقضای این تفاهمنامه صرفاً رسمیت بخشیدن به واقعیتی بود که پیشتر رخ داده بود. این پایان، مرگ چارچوبی را تایید میکند که از همان ابتدا برای بقا میجنگید». چشمانداز آینده: درگیری فرسایشی یا خطای محاسباتی؟
با پایان یافتن این توافق، دست دو طرف برای اعمال فشارهای نظامی و اقتصادی بدون محدودیتهای حقوقی بازتر شده است.
از یک سو، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از بازگشت فشارهای اقتصادی بیسابقه خبر داده است؛ هرچند گزارشها از کاهش شدید ذخایر موشکهای رهگیر و پرتابههای دقیق و دوربرد ارتش آمریکا حاکی است.
از سوی دیگر، مقامات ایرانی تهدید کردهاند که در صورت تداوم محاصره، به سمت موضع «کاملاً تهاجمی» در خلیج فارس حرکت خواهند کرد.
تحلیلگران بر این باورند که محتملترین سناریو، وارد شدن به یک دوره طولانی از «رویاروییهای متناوب» است. اگرچه هیچیک از طرفین تمایلی به ورود به یک جنگ فراگیر منطقهای ندارند، اما بیاعتمادی عمیق و نبود کانالهای دیپلماتیک فعال، خطر خطای محاسباتی را بهشدت افزایش داده است.
