«توافق دفاعی مشترک مکه» یک پیمان دفاعی سهجانبه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان است که در روز جمعه در شهر مکه به امضای رهبران سه کشور رسید. این توافق در شرایط افزایش شدید تنشهای امنیتی در منطقه و پس از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و همچنین تشدید تنشها در دریای سرخ شکل گرفت. طبق گزارشها، این توافق بر اصل دفاع جمعی استوار است و مهمترین بند آن میگوید حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد. به این ترتیب، توافق از نظر منطق دفاع جمعی شباهتهایی به ماده ۵ ناتو دارد، هرچند برخلاف ناتو، تعهدات نظامی مشخص و خودکار برای اعزام نیرو تعیین نکرده است. با این حال، حوادث اخیر از جمله پاسخ نیروهای مسلح یمن به اقدامات تنشزای عربستان، نشان داد که چنین انگارهای وجود ندارد و به قول «ولفگانگ پوشتای» تحلیلگر امنیتی و دفاعی، این توافق فقط «فقط جوهری روی کاغذ» است؛ بنابراین نباید آن را فعلاً یک «ناتوی خاورمیانهای» یا یک ائتلاف نظامی با سازوکار عملیاتی مشابه ناتو توصیف کرد. رویترز نیز نوشته توافق، با وجود اصل دفاع جمعی، تعهدات نظامی مشخصی برای اعضا تعیین نکرده است.
همچنین، مقامهای سه کشور تأکید کردهاند که توافق علیه کشور مشخصی نیست. «هاکان فیدان» وزیر خارج ترکیه گفته این توافق علیه ایران یا هیچ کشور دیگری طراحی نشده است. وزیر خارجه پاکستان نیز آن را «کاملاً دفاعی» توصیف کرده است.
ماجرای مصر
پس از امضای توافق، زمزمههایی مبنی بر پیوستن مصر به این پیمان نیز مطرح شد و رسانهها خبر داده بودند که این کشور نیز قرار بوده به آن بپیوندد، اما این اتفاق رنگ واقعیت به خود نگرفته است. گزارشهایی منتشر شده که قاهره پیشنهاد پیوستن به این چارچوب را دریافت کرده، اما آن را نپذیرفته است. در عین حال، مقامهای ترکیه گفتهاند امکان پیوستن کشورهای دیگر، از جمله مصر، در آینده وجود دارد.
پیمان مکه در شرایطی امضا شده که کشورهای منطقه پس از تحولات امنیتی و نظامی اخیر، بیش از گذشته به دنبال بازتعریف ترتیبات دفاعی و امنیتی خود هستند. مصر در حالی از پیوستن به این چارچوب خودداری کرده که همچنان روابط نزدیکی با عربستان و دیگر کشورهای منطقه دارد. قاهره ظاهراً نگران است که عضویت در چنین سازوکاری، آن را وارد یک محور سیاسی مشخص کند و از دامنه مانور مستقل مصر در معادلات منطقهای بکاهد.
چارچوب سیاسی یا ائتلاف دفاعی؟
در همین زمینه، رسانه «مدى مصر» در مطلبی نوشته قاهره پیشنهادی برای پیوستن به توافق دفاعی مکه دریافت کرد، اما آن را رد کرد. طبق این گزارش این تصمیم نه به دلیل کنار گذاشته شدن قاهره، بلکه تصمیمی آگاهانه از سوی مصر بوده است.
مدی مصر چند دلیل را برای نپیوستن قاهره به این پیمان مطرح کرده است.
در همین چارچوب، مصر این توافق را بیش از آنکه یک ائتلاف دفاعی عملی بداند، چارچوبی سیاسی تلقی میکند.
مصر بر این باور است که پیوستن به این توافق ممکن است آن را وارد یک محور سیاسی به رهبری عربستان سعودی و در نتیجه، توانایی قاهره برای مانور و بازیگری مستقل در منطقه را محدود کند. این در حالی است که مصر همچنان روابط دوجانبه قدرتمندی با بیشتر کشورهای مشارکتکننده دارد.
همچنین، برخی نهادهای مصری در ارزیابی خود بر این باورند که کشورهای خلیج فارس، هر اندازه هم از واشنگتن ناراضی باشند، نمیتوانند از چتر امنیتی آمریکا صرفنظر کنند. بر اساس این ارزیابی، هرگونه همکاری دفاعی با ترکیه، پاکستان یا مصر، همچنان مکمل حضور آمریکا خواهد بود و نه جایگزین آن. به گفته این منابع، آمریکا چه پیش از جنگ با ایران و چه پس از آن، همچنان ضامن اصلی امنیت کشورهای خلیج فارس است.
یک مقام مصری آگاه میگوید که در مقطعی، مذاکرات دوجانبهای میان مصر و قطر درباره ایدههای اولیه مرتبط با نقش قاهره در هرگونه ترتیبات امنیتی آینده منطقه انجام شده است. با این حال، این مقام میان چنین نقشی و پیوستن به یک سازوکار امنیتی غیرعربی شامل ترکیه و پاکستان تفاوت قائل میشود و تأکید میکند که قاهره، بر اساس این منبع، با مشارکت در چنین چارچوب امنیتیای موافق نیست.
پروندههای پیچیده مصر در منطقه
قاهره معتقد است اگر عربستان سعودی به حمایت نظامی کشورهای عربی نیاز داشته باشد، پیمان دفاع مشترک عربی از پیش چارچوب حقوقی مناسب برای این منظور را فراهم کرده است؛ بنابراین نیازی به ایجاد یک تعهد جدید با مشارکت طرفهای غیرعرب وجود ندارد.
مصر تمایلی ندارد در شرایطی که روابط ترکیه با یونان و قبرس پیچیده است، وارد یک توافق دفاعی با آنکارا شود. همچنین قاهره نمیخواهد در شرایطی که در حال توسعه روابط اقتصادی خود با هند است، وارد یک توافق دفاعی با پاکستان شود.
در پایان، مصر تلاش میکند در رقابت منطقهای میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی جانب هیچیک را نگیرد، زیرا از یک سو برای پروندههایی مانند سودان و سومالی به هماهنگی سیاسی با ریاض نیاز دارد و از سوی دیگر تا حد زیادی به سرمایهگذاریهای اماراتی وابسته است. همین مسئله باعث شده قاهره مراقب باشد بهطور کامل در اردوگاه هیچیک از دو طرف قرار نگیرد.
زمان، تعیینکننده است
از این منظر، توافق مکه را نمیتوان صرفاً یک پیمان دفاعی میان چند کشور تلقی کرد، بلکه این توافق بخشی از رقابت گستردهتر بر سر شکلدهی به نظم امنیتی جدید در منطقه است. در این نظم، نقش آمریکا، عربستان، ترکیه، پاکستان و کشورهای عربی و همچنین نحوه مواجهه آنها با تهدیدات منطقهای، همچنان در حال بازتعریف است و البته عامل زمان نیز تعیینکننده است و باید دید تحولات و اقدامات به کدام سمت و سو میرود.
