جنگ ایران و آمریکا اکنون بیش از آنکه در میدان نظامی تعیین تکلیف شود، به آزمونی برای سنجش تابآوری اقتصادی ۲ طرف تبدیل شده است؛ واشنگتن با تشدید تحریمها و محاصره به دنبال واداشتن تهران به عقبنشینی است و ایران امیدوار است فشار قیمت انرژی، آمریکا را نخست به کوتاه آمدن وادار کند.
وال استریت ژورنال نوشت:
مقامهای ارشد دولت ترامپ فشار اقتصادی بر ایران را تشدید کردهاند و کاهش قیمت نفت را به یکی از اهداف اصلی جنگ تبدیل کردهاند. آنها همچنین از اعمال تحریمهای مالی بیسابقهای خبر دادهاند که به گفته آنها، تهران را وادار خواهد کرد تنگه هرمز را دوباره باز کند.
مقامهای امارات متحده عربی گفتند ایران اواخر پنجشنبه به ۲ کشتی اماراتی در تنگه هرمز حمله کرده است.
تحلیلگران میگویند این حملات نشان میدهد ایران در برابر تشدید تحریمهای اقتصادی عقبنشینی نمیکند و حتی زمانی که دونالد ترامپ ظاهرا تمایلی به بازگشت به جنگ تمامعیار ندارد، آماده است ابتکار عمل نظامی را در دست بگیرد. ترامپ نیز با تکیه بیشتر بر محاصره دریایی بنادر ایران به عنوان ابزاری برای اعمال فشار مالی بر تهران، تلاش میکند ایران را تحت فشار قرار دهد. رهبران ایران در مقابل میکوشند نشان دهند که عقبنشینی نخواهند کرد و تا زمانی که قیمت انرژی آمریکا را تحت فشار قرار دهد، تنگه هرمز را بسته نگه خواهند داشت.
علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بینالمللی بحران، گفت: «تهران از تمام بازیهای «جوجه» با واشنگتن یک درس ساده گرفته است: اگر به اندازه کافی خونسرد بمانی، این آمریکا است که اول مسیرش را عوض میکند.» او افزود: «برای نظامی که باور دارد برای بقای خود میجنگد... تهدیدهای موجودیتی معمولا عزم آن را برای مقاومت بیشتر میکنند، نه اینکه سقفی برای هزینهای که حاضر است بپردازد تعیین کنند.»
واشنگتن این هفته اعلام کرد در روزهای آینده محدودیتهای جدیدی را علیه اقتصاد ایران اعمال خواهد کرد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، گفت این اقدامات در کنار محاصره دریایی بنادر ایران یک «ضربه دوگانه» خواهد بود.
تلاش ۲ طرف برای وارد کردن خسارت اقتصادی به یکدیگر، آنها را بیش از پیش از مسیر دیپلماتیکی که در توافق ژوئن به آن نزدیک شده بودند، دور کرده است. در آن توافق مقرر شده بود در ازای بازگشایی تنگه هرمز و ورود تهران به مذاکرات جدی درباره برنامه هستهای، مشوقهای مالی در اختیار ایران قرار گیرد.
معاون رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، روز پنجشنبه اولویتهای دولت را تشریح کرد و به شبکه فاکس نیوز گفت پایین نگه داشتن قیمت انرژی «هدف شماره ۱» است. ونس گفت: «و بعد، بدیهی است که هدف شماره ۲ این است که اطمینان حاصل کنیم ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نمیکند. اطمینان دارم که در حال تحقق هر ۲ هدف هستیم.»
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، روز جمعه به خبرنگاران گفت: «هر ۲ هدف برای رئیسجمهور به یک اندازه اهمیت دارند. به همین دلیل دولت اقدامات زیادی انجام داده است تا بازارها را باثبات نگه دارد، اما در عین حال، اطمینان از اینکه ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نکند، اولویت رئیسجمهور در ارتباط با درگیری کنونی است و او به هر شکل ممکن این هدف را دنبال خواهد کرد.»
ترامپ جنگ را با اعلام این هدف آغاز کرد که ایران را وادار به توافقی کند که مانع دستیابی همیشگی این کشور به سلاح هستهای شود. اما هرچه جنگ طولانیتر شده و تهران کنترل بیشتری بر جریان انرژی جهانی در تنگه هرمز به دست آورده است، به نظر میرسد اولویتهای ترامپ تغییر کرده است.
مقامهای آمریکایی میگویند کاخ سفید در هفتههای اخیر بیش از پیش نسبت به دستیابی به یک توافق نهایی هستهای با تهران بدبین شده است. در عوض، ترامپ بر تحت فشار قرار دادن اقتصاد آسیبدیده ایران تمرکز کرده تا حکومت ایران به توافقی برای باز کردن مسیر دریایی تن دهد؛ توافقی که به ترامپ اجازه دهد پیروزی خود را در جنگ اعلام کند و از این بحران عبور کند.
برای ایران، کنترل هرمز این امکان را فراهم میکند که بدون دادن امتیاز درباره برنامه هستهای خود، از آمریکا امتیاز بخواهد.
مقامهای ایرانی معتقدند زمان به سود آنهاست و مطالبات خود برای بازگشایی هرمز را افزایش دادهاند. تهران میگوید آمریکا باید به جنگ پایان دهد، محاصره را بردارد و برای مقابله با تحریمهای فلجکننده و مسدود شدن داراییهای ایران، تسهیلاتی در اختیار تهران قرار دهد. چه کسی کوتاه میآید؟
اکنون پرسش محوری جنگ این است: کدام طرف نخست زیر فشار اقتصادی کوتاه میآید؟ جنگ لفظی میان ۲ طرف نیز روز جمعه شدت گرفت. ترامپ روز جمعه در جریان سخنرانی در ایالت نیویورک گفت: «بعد از اینکه شکست دادن ایران را که بهشدت در حال شکست خوردن است، تمام کنیم، خیلی زود اعلام خواهم کرد که تنگه هرمز قلمرو ایالات متحده است.»
یک مقام کاخ سفید بعدا گفت ترامپ این اظهارات را به شوخی مطرح کرده است.
در واکنش، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در شبکه ایکس نوشت: «تنگه هرمز ایرانی بوده، ایرانی است و ایرانی خواهد ماند؛ این تنگه تنها تحت فرمان ایران بسته و باز خواهد شد.»
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، روز پنجشنبه گفت نیروی دریایی این کشور میتواند محاصره ایران را به طور نامحدود ادامه دهد. مقامهای آمریکایی همچنین گفتند ارتش در حال آمادهسازی برای جایگزین کردن ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» با «یواساس جورج واشنگتن» در منطقه است؛ اقدامی که در پی نگرانیهای فزاینده درباره شرایط زندگی نیروهای مستقر در ناو لینکلن و فشار ناشی از استقرارهای طولانیمدت نیروها در جریان جنگ انجام میشود.
ایران بارها برای جلوگیری از عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز از نیروی نظامی استفاده کرده است. تحلیلگران میگویند توانایی تهران برای تشدید تنش نظامی، تلاش واشنگتن برای گرفتن امتیاز از ایران صرفا از طریق فشار اقتصادی را دشوارتر میکند.
حمله به کشتیهای مرتبط با شرکت ملی نفت ابوظبی امارات، شمار کشتیهایی را که ایران در ماه آگوست هدف قرار داده به ۶ فروند رسانده است. امارات، که یکی از صادرکنندگان بزرگ نفت است، تلاش کرده است با وجود کنترل ایران بر تنگه، محمولههای نفتی خود را به صورت محرمانه از هرمز عبور دهد. وضعیت تنگه هرمز
این آبراه همچنان تا حد زیادی بسته است و بیشتر کشتیها حاضر نیستند بدون دریافت مجوز از ایران از آن عبور کنند. کشتیهایی که عبور میکنند نیز از مسیر شمالی تحت مدیریت تهران استفاده میکنند.
دادههای رهگیری کشتیها از شرکت کپلر نشان میدهد روز پنجشنبه تنها ۱۳ کشتی از این آبراه عبور کردهاند؛ این در حالی است که پیش از جنگ، به طور معمول بیش از ۱۳۰ کشتی در روز از تنگه عبور میکردند. ۹ مورد از این ۱۳ کشتی از مسیر تحت مدیریت ایران عبور کردند. میزان تردد در ماه جاری نسبت به ژوئیه کاهش یافته است؛ در ماه ژوئیه به طور میانگین روزانه ۲۶ کشتی از تنگه عبور میکردند.
قیمت جهانی نفت در روزهای اخیر در محدودهای پایینتر از ۹۰ دلار در هر بشکه نوسان داشته است. جریان انتقال نفت از تنگه همچنان محدود است، اما تولیدکنندگان منطقه توانستهاند با استفاده از مسیرهای جایگزین در خارج از این گلوگاه، جریان صادرات نفت خام خود را حفظ کنند.
با این حال، ادامه اختلالها در حال کاهش ذخایر نفت جهان و تضعیف توان بازار برای جذب شوکهای جدید است.
ترامپ اکنون ترجیح میدهد با تشدید فشار اقتصادی بر ایران، تلاش کند اثرات جنگ در داخل آمریکا را پیش از انتخابات میاندورهای محدود کند و از بازگشت به جنگ تمامعیار جلوگیری شود. به گفته والاستریت ژورنال، دستیاران ترامپ با نشان دادن دادههایی درباره خساراتی که تحریمها تاکنون به حکومت ایران وارد کردهاند، او را به سمت این راهبرد سوق دادهاند.
بسنت نیز نشانههایی از تشدید قریبالوقوع کارزار فشار اقتصادی ارائه کرده و به شبکه نیوزمکس گفت اقدامات بیشتری هفته آینده اعلام خواهد شد.
میعاد مالکی، مقام ارشد پیشین وزارت خزانهداری آمریکا که اکنون در بنیاد دفاع از دموکراسیها فعالیت میکند، گفت صادرات نفت ایران از ۲ میلیون بشکه در روز پیش از محاصره ماه آوریل، اخیرا به نزدیک صفر رسیده است. او همچنین گفت ایران روزانه حدود ۲۹ میلیون لیتر (مغایر با ۱۴ میلیون لیتر اعلامی رسمی در داخل ایران) با کمبود بنزین مواجه است که به دلیل محاصره نمیتواند این کسری را جبران کند.
او گفت: «اگر واشنگتن روشن کند که محاصره در زمانی که تهران بتواند منتظرش بماند برداشته نخواهد شد، این محاصره میتواند حکومت را به زانو درآورد (این فرضیه در طول جنگ تمام عیار اقتصادی آمریکا در ماههای اخیر مطرح شد و پیشبینیهای ترامپ محقق نشد).»
ایران در حالی که با فشار اقتصادی فزایندهای روبهرو است، در حال حرکت به سمت یک «اقتصاد بقا» است که برای تحمل این فشار طراحی شده است. تهران که سالها تحریم را تجربه کرده، تلاش میکند بخش بیشتری از بار فشار را بر دوش خانوارها بگذارد؛ از طریق سهمیهبندی سوخت و برق (ادعای نادرست روزنامه آمریکایی)، محدود کردن ارز خارجی کمیاب و کاهش سرمایهگذاری، در حالی که واردات ضروری و منابع دولتی را حفظ میکند.
واشنگتن در ابتدای جنگ نیز تلاش کرده بود با اعمال محاصره دریایی، ایران را وادار به پذیرش خواستههای خود کند. این محاصره تنها چند روز پس از دستیابی به یک آتشبس شکننده اعمال شد. برخی مقامهای آمریکایی در آن زمان مطمئن بودند که محاصره، ایران را ظرف چند هفته وادار خواهد کرد جنگ را با شرایط مورد نظر آمریکا به پایان برساند.
اما در نهایت ترامپ در ماه ژوئن (تیر ۱۴۰۵) با توافقی موافقت کرد که در ازای تعهد ایران به بازگشایی آبراه و گفتوگو درباره برنامه هستهای، به محاصره پایان میداد.
چند هفته بعد، ایران در اعتراض به تلاشهای آمریکا برای هدایت کشتیها از مسیر آبراه، بار دیگر حملات به کشتیها را از سر گرفت.
