حسین خواجه امیری در ۱۱ دی ۱۳۱۱ در شهر خالدآباد از توابع شهرستان نطنز در استان اصفهان در خانوادهای هنردوست دیده به جهان گشود. ریشه استعداد هنری او به خاندانش بازمیگشت؛ پدربزرگ وی ملا میرزا از خوانندگان شناختهشده و نامدار دوران ناصرالدینشاه قاجار بود و پدرش، نعمتالله خواجه امیری، از صدای خوش بهره داشت و به ردیفهای آوازی مسلط بود. ایرج از سن هفت سالگی نخستین آموزشهای آوازی را نزد پدر گذراند و سپس برای فراگیری بیشتر ردیفها و دستگاهها، در مراسمهای تعزیهخوانی شرکت کرد.
او پس از اتمام دوران تحصیلات ابتدایی راهی تهران شد. ایرج در سال ۱۳۲۶ به مکتب استاد ابوالحسن صبا راه یافت و دو سال پیاپی تحت آموزشهای تخصصی این استاد برجسته موسیقی قرار گرفت. صبا که متوجه گستره صوتی ویژه و استعداد درخشان وی شده بود، او را به رادیو ایران معرفی کرد تا فعالیت حرفهای خود را در ارکستر ابراهیم خان منصوری آغاز کند.
ایرج در ادامه مسیر زندگی شغلی و تحصیلات خود، وارد دانشکده افسری شد و به عنوان افسر ارتش به استخدام درآمد. به دلیل قوانین و محدودیتهای نظامی وقت برای فعالیتهای هنری با اسم واقعی، او نام مستعار «ایرج» (که نام برادرش بود) را برای اجراهای خود برگزید. وی شبهای جمعه در برنامه ارتش به همراه ارکستر محمد بهارلو به اجرای برنامه میپرداخت و در نهایت پس از سالها خدمت، با درجه سرهنگی از ارتش بازنشسته شد تا تمام وقت به هنر موسیقی بپردازد.سوابق ایرج خواجه امیری
سوابق کاری و کارنامه هنری ایرج خواجه امیری بسیار پربار و دارای بخشهای گوناگونی است که او را به چهرهای متمایز در تاریخ موسیقی ایران تبدیل کرده است. ورود او به برنامه تخصصی «گلها» به مدیریت داوود پیرنیا در سال ۱۳۳۶ نقطهای عطفی در زندگی هنریاش بود. نخستین اجرای او در این برنامه، «برگ سبز شماره ۴۳» در دستگاه شور بود و پس از آن در بیش از ۲۰۰ برنامه از مجموعه گلها (از جمله گلهای جاویدان، گلهای تازه و یک شاخه گل) به اجرای آواز پرداخت.
وی در طول دوران فعالیت در رادیو و ضبطهای موسیقی، با ارکسترهای گوناگون و سرشناسترین استادان موسیقی ایران همکاری مداوم داشت. از جمله استادانی که ایرج با آنها آثار ماندگاری خلق کرد میتوان به علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیبالله بدیعی، حسن کسایی، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، احمد عبادی، جواد معروفی و اسدالله ملک اشاره کرد.
بخش دیگری از شهرت فراگیر و مردمی ایرج، مربوط به حضور او در سینمای پیش از انقلاب است. او برای فیلمهای سینمایی متعددی (در حدود ۱۰۵ فیلم) ترانه و آواز خواند که بازیگرانی همچون محمدعلی فردین بر روی صدای او لبخوانی میکردند. ترانههای سینمایی او به دلیل لحن مردمی، گرم و پرانرژی، نقش مهمی در برقراری ارتباط طبقات مختلف جامعه با موسیقی سنتی و آواز ایرانی ایفا کرد.
دستاوردها و نقش ایرج خواجه امیری در حوزههای مختلف
اصلیترین دستاورد ایرج خواجه امیری در حوزه موسیقی، حفظ و توسعه تکنیکهای آوازی اصیل و در عین حال قابل فهم ساختن آن برای عموم مردم بود. استاد محمدرضا شجریان درباره جایگاه فنی و گستره صوتی او جملهای تاریخی بیان کرده بود: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند، میگوید صدا شبیه صدای ایرج است».
توانایی بالای او در اجرای چهاردنگ تا ۶ دنگ کامل صدا بدون فشار به حنجره، تحریرهای سریع و بدون نقص، و تسلط کامل بر گوشههای ردیف آوازی، او را به محبوبترین خواننده زمانه خود بدل ساخت. آثار شناختهشدهای همچون تصنیفهای «گلریزان»، «افسونساز»، «شمع شبافروز»، «زمزمه چوپان» و «محو تماشا» از جمله یادگارهای ارزشمند او در عرصه تصنیفخوانی هستند.
علاوه بر این، ایرج نقشی ماندگار در تربیت و انتقال ژن هنری به نسل بعدی خود داشت. فرزند او، احسان خواجهامیری، از خوانندگان و آهنگسازان برجسته و مطرح موسیقی پاپ ایران در دهههای اخیر است که موفقیتهای چشمگیری به دست آورده است. الیکا خواجهامیری دیگر فرزند او نیز در عرصه نوازندگی فعالیت دارد.دیدگاههای اخیر ایرج خواجه امیری در حوزههای مختلف و اتفاقات سالهای اخیر
ایرج خواجه امیری در سالهای پایانی عمر با وجود کهولت سن و بروز برخی مشکلات جسمانی، همچنان عشق بیحد خود را به هنر و خواندن ابراز میکرد و در مصاحبهای کوتاه عنوان کرده بود: «دوست دارم تا وقتی زنده هستم برای مردم بخوانم». این روحیه پرانرژی سبب شد که او حتی در دهه ۹ زندگی خود دست از تولید اثر برندارد.
در آبان سال ۱۴۰۳، موزیک ویدیو و قطعه مشترک «آرام جان» با شعری از محمدرضا یار، آهنگسازی ابوالفضل صادقینژاد و با همخوانی سالار عقیلی و ایرج خواجه امیری منتشر شد که بازخورد بسیار گستردهای در جامعه موسیقی داشت. همچنین در دی ماه سال ۱۴۰۳ و به مناسبت زادروز ۹۲ سالگی این استاد فقید، قطعه موسیقی «دنیا دو روزه» با ترانهای از شریف توکلی و آهنگسازی بهنام خدارحمی به عنوان هدیه تولد او رونمایی و منتشر گردید. کتاب تحلیلی «ایرج» به قلم بهنام خدارحمی نیز که به بررسی جایگاه فرهنگی و تحلیل صدای وی پرداخته بود، در همین سالها به بازار نشر عرضه شد.
در ماههای پایانی سال ۱۴۰۴ و اوایل سال ۱۴۰۵، استاد خواجه امیری به دلیل عوارض ناشي از کهولت سن، آلودگی هوا و برخی نارساییهای جسمی چندین نوبت در بیمارستان بستری و تحت مراقبتهای ویژه قرار گرفت. سرانجام در ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، خانه موسیقی ایران و رسانههای رسمی کشور اعلام کردند که پهلوان آواز ایران در سن ۹۴ سالگی دار فانی را وداع گفته است. درگذشت او موجی از پیامهای تسلیت و ادای احترام از سوی هنرمندان، مسئولان فرهنگی و جامعه موسیقی را به همراه داشت.
