دولت از همان ابتدا یک منطق روشن را دنبال میکرد: یارانهای که پیشتر در قالب ارز ترجیحی به واردکننده میرسید، اینبار مستقیم به دست مصرفکننده برسد تا هم مسیر رانت کوتاه شود و هم فشار کمتری به خانوارهای کمدرآمد وارد آید. با این حال، آنچه در عمل رخ داد بیشتر به جابهجایی شکل پرداخت شباهت داشت تا حل مسئله. یارانه، چه در آغاز زنجیره پرداخت شود و چه در انتهای آن، وقتی تورم مهار نشده و کسری بودجه به یک بیماری مزمن تبدیل شده باشد، نمیتواند رفاه پایدار بسازد. اقتصادی که با پولِ موجود اداره میشود، نه با وعدههای مالی، در برابر طرحهایی که پشتوانه کافی ندارند خیلی زود به بنبست میرسد. نتیجه هم چیزی نیست جز بدهیهای رویهمانباشته، عقبافتادن تعهدات و انتقال هزینهها به آینده. امروز بسیاری از فروشگاههایی که در طرح کالابرگ مشارکت کردهاند، عملاً به طلبکار دولت تبدیل شدهاند. حتی برخی از آنها دیگر تمایلی ندارند در این سازوکار بمانند، چون سرمایه در گردششان ماهها در انتظار تسویه بلوکه میشود. این دیگر یک ایراد جزئی در اجرا نیست؛ نشانهای است از اینکه سیاستی فراتر از توان مالی دولت طراحی شده است. وقتی دولت از پس پرداخت به شبکه توزیع برنیاید، طبیعی است که حلقههای تأمین هم یکییکی از همکاری فاصله بگیرند و در نهایت، فشار اصلی به همان مردمی برگردد که قرار بود منتفع شوند. از زاویهای دیگر، معیار موفقیت هر سیاست حمایتی، حفظ قدرت خرید مردم است؛ نه تعداد کارتها، برگهها یا فروشگاههای طرف قرارداد. وقتی قیمت کالاهای اساسی مدام بالا میرود و سفره خانوار کوچکتر میشود، دیگر نمیتوان از موفقیت سخن گفت. بازار با عدد و گزارش تبلیغاتی قانع نمیشود؛ واقعیت این است که تورم، اثر کالابرگ را هم تا حد زیادی خنثی کرده است. اشتباه اصلی سیاستگذار هم همینجاست: تلاش برای درمان تورم با پخش یارانه. در حالی که ریشه تورم در بیانضباطی مالی، کسری بودجه، رشد نقدینگی و بیثباتی تصمیمهای اقتصادی است. تا زمانی که این عوامل اصلاح نشود، هر شکل تازهای از حمایت معیشتی دیر یا زود به همان سرنوشت طرحهای قبلی دچار میشود. اقتصاد ایران بیش از هر چیز به ثبات نیاز دارد، نه فقط به توزیع بستههای حمایتی. بیش از یارانه، به مهار تورم نیاز دارد و بیش از راهحلهای کوتاهمدت، به اصلاحات عمیق و پایدار. بازگرداندن کوپن، هر نامی که داشته باشد و هر فناوریای که پشت آن قرار بگیرد، بیش از آنکه نشانه پیشرفت باشد، اعترافی است به ناتوانی در حل ریشهای مشکلات. تجربه هم بارها نشان داده که هیچ کشوری با کوپن ثروتمند نشده است. رفاه از دل تولید، سرمایهگذاری، ثبات اقتصادی و اعتماد به بخش خصوصی بیرون میآید، نه از سازوکارهایی که فقط فقر را مدیریت میکنند. کالابرگ هم از همین جنس است؛ طرحی که قرار بود سپر معیشت باشد، اما حالا بیشتر به نشانهای از فشار مالی دولت و کماثر بودن سیاستهای حمایتی تبدیل شده است.
