جو زمین ساختاری بههمپیوسته است و ارتباط نزدیکی با آبهای سطح زمین دارد؛ بهگونهای که تغییر در برخی عناصر اقلیمی از جمله دما و فشار هوا در یک منطقه میتواند شرایط آبوهوایی مناطق دوردست را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این ارتباطات در علم اقلیمشناسی با عنوان «الگوهای پیوند از دور» شناخته میشوند.
یکی از مهمترین این الگوها، «النینو» است؛ پدیدهای اقلیمی که با گرمشدن دورهای و غیرعادی سطح آبهای اقیانوس آرام در مناطق استوایی رخ میدهد و میتواند الگوهای دما و بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. تأثیرات النینو تنها به تغییرات بارشی محدود نمیشود. افزایش دمای هوا در دورههای گرم سال میتواند مصرف انرژی را افزایش دهد و در بخش کشاورزی نیز با تغییر شرایط دمایی و بارشی، امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد. افزایش احتمال وقوع آتشسوزی در مراتع و جنگلها نیز از دیگر پیامدهایی است که در برخی مناطق مورد توجه قرار میگیرد.
در ایران نیز یکی از مهمترین پرسشها درباره این پدیده، تأثیر احتمالی آن بر بارشهای پاییزی است. بررسیهای اقلیمی نشان میدهد که در برخی رخدادهای النینو، احتمال افزایش بارش در نیمه غربی، جنوبغربی و بخشهایی از جنوب کشور بیشتر میشود، هرچند این الگو در تمام دورههای النینو یکسان نیست و نمیتوان بر اساس آن، وقوع یک سال پربارش را قطعی دانست.
با این حال، طی روزهای اخیر برخی کارشناسان هواشناسی و محیطزیست از احتمال وقوع بارشهای فراتر از نرمال در پاییز امسال، بهویژه در مناطق زاگرس و دامنههای جنوبی البرز، سخن گفتهاند؛ موضوعی که در صورت تحقق میتواند احتمال آبگرفتگی، سیلاب، فرسایش خاک و زمینلغزش را افزایش دهد و برای بخشهای مختلف از جمله کشاورزی و زیرساختهای آبی کشور چالشهایی ایجاد کند.
النینو بهتنهایی تعیینکننده بارش ایران نیست
در همین زمینه، عیسی بزرگزاده - سخنگوی صنعت آب کشور با تأکید بر اینکه نمیتوان وضعیت بارش کشور را صرفاً بر اساس یک پدیده اقلیمی پیشبینی کرد، توضیح داده است که اقلیم ایران علاوه بر ENSO یا همان النینو و لانینا، تحت تأثیر سامانههایی همچون نوسان اطلس شمالی (NAO)، دوقطبی اقیانوس هند (IOD)، نوسان دههای اقیانوس آرام (PDO)، نوسان مادن-جولیان (MJO)، سامانههای مدیترانهای و همچنین شرایط محلی جو قرار دارد.
به گفته وی، هیچیک از این سامانهها به تنهایی تعیینکننده وضعیت بارش کشور نیستند و النینو را باید عاملی دانست که احتمال وقوع برخی الگوهای بارشی را تغییر میدهد، نه پدیدهای که بهطور قطعی سال پربارش را برای ایران رقم بزند.
بزرگزاده با اشاره به تجربه سالهای گذشته نیز گفته است که در برخی رخدادهای النینو، کشور با کمبود بارش مواجه بوده و در مقابل، در بعضی سالهای لانینا نیز بارشهای مطلوبی در کشور ثبت شده است. از این رو، ارزیابی شرایط آینده باید بر مبنای مجموعهای از شاخصها و آخرین دادههای علمی انجام شود.
وضعیت ENSO نیز بهطور مستمر توسط مراکز معتبر بینالمللی از جمله سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) و مؤسسه بینالمللی پژوهش اقلیم و جامعه (IRI) پایش و بهروزرسانی میشود و ارزیابیهای داخلی نیز بر پایه آخرین دادههای معتبر انجام میگیرد.
احتمال افزایش ۳۰ تا ۵۰ درصدی بارش پاییزی
در همین حال، بررسی چهار تا پنج مدل معتبر اقلیمی نشان میدهد که در ماههای آینده احتمال همزمانی افزایش دما و افزایش بارش وجود دارد. بر اساس خروجی این مدلها، در بازه مهر تا آذر، میزان بارش میتواند بین ۳۰ تا ۵۰ درصد نسبت به شرایط معمول این دوره افزایش یابد.
البته این ارقام به معنای تحقق قطعی چنین شرایطی نیست و تنها یکی از سناریوهای احتمالی مدلهای اقلیمی محسوب میشود. با این حال، اگر فرض شود حدود ۲۵ درصد بارش سالانه کشور در فصل پاییز رخ میدهد، چنین افزایشی در بارش پاییزی میتواند در مجموع معادل حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش بارش سالانه باشد.
در کنار این پیشبینی، افزایش دما نیز یکی از سناریوهای مطرح برای ماههای پیشروست. رئیس مؤسسه تحقیقات آب معتقد است که پیشبینیهای امسال از احتمال افزایش یک تا دو درجهای دمای کشور نسبت به شرایط نرمال حکایت دارد؛ بنابراین نمیتوان انتظار داشت افزایش احتمالی بارش، بهتنهایی تمام آثار ناشی از شرایط گرمتر را جبران کند.
از این منظر، اینکه النینو الزاماً به بارشهای سنگین پاییزی در ایران منجر شود، همچنان قطعی نیست و لازم است سیاستگذاریها بر اساس چند سناریو انجام شود؛ بهویژه آنکه افزایش بارش در صورت وقوع، در برخی مناطق میتواند به شکل بارشهای شدید و کوتاهمدت ظاهر شود و به جای افزایش پایدار منابع آب، خطر سیلاب و خسارتهای ناشی از آن را افزایش دهد.
آمادگی همزمان برای سیلاب و خشکسالی
وزارت نیرو نیز با استفاده از سامانههای پایش، پیشبینی و هشدار، شرایط جوی و هیدرولوژیکی کشور را بهصورت مستمر رصد میکند و متناسب با پیشبینیهای موجود، مدیریت مخازن سدها، آمادگی در برابر سیلاب و هماهنگی میان دستگاههای مسئول را بهروزرسانی میکند.
از سوی دیگر، رخدادهای النینو در بسیاری از موارد با افزایش دمای میانگین جهانی همراه هستند و در برخی مناطق از جمله خاورمیانه میتوانند احتمال وقوع دورههای گرمتر از معمول را افزایش دهند. افزایش دما نیز با بالا رفتن تبخیر و تعرق و نیاز آبی همراه است و در نتیجه ممکن است بخشی از آثار مثبت افزایش بارش را کاهش دهد.
بر همین اساس، مدیریت منابع آب کشور نمیتواند تنها بر اساس احتمال وقوع النینو تغییر کند. مدیریت مصرف، ارتقای بهرهوری، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، آمادگی در برابر سیلاب، توسعه سامانههای پیشبینی و هشدار و سازگاری با تغییر اقلیم همچنان از محورهای اصلی مدیریت منابع آب خواهد بود.
در نهایت، النینو میتواند احتمال وقوع برخی الگوهای بارشی را در ایران تغییر دهد، اما به تنهایی آینده منابع آب کشور را تعیین نمیکند. آنچه در نهایت وضعیت منابع آب را رقم میزند، مجموعهای از عوامل اقلیمی در کنار نحوه مدیریت منابع، میزان بهرهوری در مصرف و آمادگی برای مواجهه با سناریوهای مختلف است.
ایران در طول تاریخ تمدن خود با شرایط کمآبی سازگار شده است و تداوم این سازگاری در شرایط امروز نیز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. حفظ منابع آب بهعنوان سرمایهای برای نسلهای آینده، تنها وظیفه وزارت نیرو نیست و بخشهای کشاورزی، صنعت و مصارف خانگی نیز باید متناسب با واقعیت اقلیمی کشور، الگوی مصرف و فعالیت خود را اصلاح کنند. در غیر این صورت، حتی افزایش احتمالی بارش در یک فصل نیز نمیتواند بهتنهایی چالشهای انباشته منابع آب کشور را برطرف کند.
منبع:ایسنا
