شاید تا به حال برایتان پیش آمده باشد که چند دقیقه پیش از به صدا درآمدن زنگ ساعت، خودبهخود از خواب بیدار شوید؛ انگار بدن زمان را میداند. این اتفاق تصادفی نیست و به ساعت زیستی بدن مربوط میشود؛ سازوکاری در مغز که چرخه خواب و بیداری را با ریتم شبانهروزی تنظیم میکند.
از لحاظ علمی، این موضوع به سازوکارهای عصبی و زیستی تنظیم خواب و بیداری مربوط میشود. دانشی که میتواند به درمان اختلالات خواب کمک کند.
چرا گاهی چند دقیقه قبل از زنگ ساعت بیدار میشویم؟ چرا شبها در ساعت مشخصی احساس خوابآلودگی میکنیم؟ پاسخ این پرسشها در یک سیستم پیچیده زمانسنجی در مغز انسان پنهان شده است؛ سیستمی که دانشمندان هنوز در حال کشف جزئیات آن هستند.
خواب یکی از اساسیترین نیازهای بدن انسان است اما برخلاف تصور بسیاری، مغز در زمان خواب خاموش نمیشود. در طول شب، شبکهای پیچیده از سلولهای عصبی، هورمونها و پیامهای شیمیایی فعال است تا بدن را برای استراحت، ترمیم و سپس بیدارشدن آماده کند.
دانشمندان سالهاست تلاش میکنند بفهمند مغز چگونه زمان مناسب برای خوابیدن و بیدارشدن را تشخیص میدهد. تحقیقات جدید نشان میدهد این فرایند به مجموعهای از تغییرات دقیق در سلولهای مغزی وابسته است که مانند یک ساعت داخلی عمل میکنند. ساعت بدن چگونه کوک میشود؟
بدن انسان دارای یک ساعت داخلی 24 ساعته است که به آن ریتم شبانهروزی گفته میشود. این ساعت بسیاری از فرایندهای بدن از جمله خواب، دمای بدن، فشارخون و ترشح هورمونها را تنظیم میکند.
مرکز اصلی این ساعت در بخشی کوچک از مغز قرار دارد که اطلاعات مربوط به نور محیط را دریافت میکند. به همین دلیل، نور صبح میتواند به مغز پیام دهد که زمان آغاز فعالیت روزانه فرارسیده است.
وقتی افراد به مناطق زمانی مختلف سفر میکنند یا برنامه خوابشان به طور ناگهانی تغییر میکند، ساعت داخلی بدن با محیط جدید هماهنگ نیست. نتیجه آن همان حالتی است که بسیاری پس از سفرهای طولانی تجربه میکنند: خستگی، بیخوابی یا خوابآلودگی در زمان نامناسب.
یکی از جالبترین ویژگیهای ساعت زیستی این است که مغز فقط به زنگ ساعت یا عوامل بیرونی وابسته نیست. اگر فرد هر روز در زمان مشخصی بیدار شود، بدن بهتدریج این الگو را یاد میگیرد.
تغییرات فعالیت سلولهای عصبی و مواد شیمیایی مغز به بدن کمک میکند برای زمان بیداری آماده شود؛ به همین دلیل بعضی افراد حتی بدون هشدار تلفن همراه، تقریباً در ساعت مشخصی از خواب بیدار میشوند.
منبع: فارس
