باشگاه خبرنگاران جوان - صدای زنگ تلفن که بلند میشود، خیلیها قبل از اینکه دستشان به دکمه پاسخ برسد، لحظهای مکث میکنند. بعضی تماس را رد میکنند، بعضی منتظر میمانند زنگ تمام شود و چند ثانیه بعد تنها یک پیام میفرستند: «ببخشید، پیام بده.» حتی عدهای ترجیح میدهند هیچ تماسی را پاسخ ندهند و گفتوگو را از همان ابتدا به صفحه چت منتقل کنند.
این روزها برای بسیاری از جوانان، تماس تلفنی دیگر اولین انتخاب نیست. حتی برای تبریک گفتن، احوالپرسی، هماهنگی یک قرار یا گفتوگویی که شاید چند دقیقه بیشتر طول نکشد، پیامرسانها ترجیح داده میشوند. بسیاری از والدین از این گلایه میکنند که فرزندشان ساعتها در فضای مجازی با دوستانش در ارتباط است، اما برای پاسخ دادن به یک تماس چند دقیقهای اشتیاقی ندارد. از آن سو، خود جوانها میگویند مکالمه تلفنی برایشان خستهکننده، پراسترس یا دستکم غیرضروری است؛ «پیام بده، راحتترم.»
اما آیا این فقط یک تغییر سلیقه است یا پشت این رفتار، تغییرات عمیقتری در شیوه ارتباط، مدیریت هیجان و روابط انسانی رخ داده است؟
دکتر آرزوسادات ملکنیا، متخصص روانشناسی تربیتی، معتقد است آنچه امروز در الگوی ارتباطی نسل جدید دیده میشود، صرفاً نتیجه پیشرفت فناوری نیست، بلکه بازتاب تحولاتی است که سبک تجربه احساسات، مرزهای ارتباطی و کیفیت روابط میان افراد را نیز دگرگون کرده است.
ملکنیا با اشاره به اینکه این پدیده را نباید صرفاً یک تغییر سلیقه یا پیامد پیشرفت فناوری دانست، میگوید: از منظر روانشناسی، این موضوع بازتابی از تغییرات عمیق در شیوه تجربه و مدیریت هیجان در نسل جدید است.
جوانان با انتخاب زمان و شیوه پاسخگویی، به دنبال مدیریت فشار محیطی و حفظ استقلال روانی خود هستند، نه لزوماً بیمیلی به ارتباطبه گفته او، جوانان امروز در فضایی رشد کردهاند که ارتباطات دیجیتال بخش جداییناپذیر زندگی روزمره آنها بوده است؛ بنابراین ارتباط نوشتاری برای آنها یک ابزار جایگزین نیست، بلکه یک زبان ارتباطی طبیعی محسوب میشود.
وی یکی از مفاهیم مهم در این زمینه را «تنظیم هیجان» عنوان میکند و توضیح میدهد: تماس تلفنی فرد را در موقعیت پاسخدهی فوری قرار میدهد و فرصت اندکی برای پردازش شناختی و تنظیم پاسخ فراهم میکند؛ در حالی که پیامرسانها امکان تأمل، بازنگری و انتخاب آگاهانهتر کلمات را ایجاد میکنند.
به گفته این متخصص روانشناسی تربیتی، این ویژگی برای افرادی که اضطراب اجتماعی، ترس از قضاوت یا حساسیت بینفردی بیشتری دارند، احساس امنیت روانی بیشتری به همراه دارد.
ملکنیا همچنین با اشاره به اهمیت مفهوم «کنترل بر مرزهای ارتباطی» در دنیای امروز تأکید میکند: بسیاری از جوانان ترجیح میدهند خودشان زمان و شیوه پاسخگویی را انتخاب کنند. این مسئله را نباید صرفاً به عنوان بیمیلی به ارتباط تفسیر کرد، بلکه میتوان آن را تلاشی برای حفظ استقلال روانی و مدیریت فشارهای محیطی دانست. آیا پیامهای کوتاه، صمیمیت را هم کوتاه کردهاند؟
این متخصص روانشناسی تربیتی با اشاره به پیامدهای تغییر الگوی ارتباطی بر روابط خانوادگی و عاطفی میگوید: براساس نظریههای ارتباطات بینفردی، بخش قابل توجهی از پیامهای انسانی از طریق نشانههای غیرکلامی منتقل میشود؛ از جمله لحن صدا، سرعت گفتار، مکثها، شدت هیجان و کیفیت حضور روانی فرد در ارتباط. این مؤلفهها نقش مهمی در شکلگیری همدلی، اعتماد و صمیمیت دارند.
ارتباطات نوشتاری اگر تنها باشند، صمیمیت را میگیرند؛ اما در کنار دیدارهای حضوری و تماسها، روابط را تقویت میکنند.
وی ادامه میدهد: ارتباطات متنی اگرچه انتقال اطلاعات را تسهیل میکنند، اما ظرفیت محدودی برای انتقال ظرافتهای هیجانی دارند؛ به همین دلیل احتمال سوءبرداشت، تفسیرهای نادرست و احساس فاصله عاطفی در آنها بیشتر است.
ملکنیا میافزاید: احساس امنیت در روابط نزدیک معمولاً از طریق تجربه «در دسترس بودن عاطفی» شکل میگیرد. شنیدن صدای فردی که دوستش داریم یا حضور فیزیکی او، پیامهای آرامشبخش بیشتری به دستگاه عصبی منتقل میکند تا خواندن چند جمله کوتاه در یک صفحه نمایش.
وی تأکید میکند: اگر ارتباطات نوشتاری جایگزین کامل تعاملات عمیق شوند، احتمال کاهش صمیمیت وجود دارد؛ اما اگر در کنار تماسهای صوتی، تصویری و دیدارهای حضوری مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند به حفظ و حتی تقویت روابط کمک کنند. نه بازگشت به گذشته؛ نه تسلیم کامل در برابر فناوری
ملکنیا با تأکید بر اینکه مقابله و مقاومت در برابر تحولات نسلی معمولاً به شکاف بین نسلها منجر میشود، اظهار میکند: هر نسل متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی و فناوری زمان خود، الگوهای ارتباطی ویژهای را توسعه میدهد.
وی معتقد است راهکار مؤثر، نه بازگشت کامل به گذشته و نه پذیرش بیقید و شرط وضعیت موجود، بلکه ایجاد نوعی «سواد ارتباطی» است؛ به این معنا که افراد بیاموزند هر ابزار ارتباطی برای چه موقعیتی مناسبتر است.
پیام متنی میتواند برای هماهنگیهای روزمره بسیار کارآمد باشد، اما حل سوءتفاهم، بیان احساسات عمیق، دلجویی، حمایت عاطفی یا تصمیمگیریهای مهم معمولاً به ارتباطی غنیتر نیاز دارد.
وی همچنین تأکید میکند خانوادهها میتوانند با ایجاد فرصتهای گفتوگوی واقعی، صرف زمان مشترک بدون حضور تلفن همراه و تقویت مهارت شنیدن فعال، کیفیت روابط را افزایش دهند؛ زیرا آنچه سلامت روان روابط را تضمین میکند، نوع ابزار ارتباطی نیست، بلکه کیفیت حضور روانی افراد در رابطه است.
ملکنیا در پایان خاطرنشان میکند: اگرچه فناوری شکل ارتباطات را تغییر داده است، اما نیازهای بنیادین انسان همچنان ثابت ماندهاند. انسان امروز نیز همانند گذشته نیازمند تعلق، دلبستگی، همدلی، پذیرش و صمیمیت است و هنر زندگی در عصر دیجیتال آن است که از فناوری برای تقویت این نیازها استفاده کنیم، نه اینکه اجازه دهیم فناوری جایگزین آنها شود.
منبع: ایرنا
